O‘zbekistonda foyda va zararlar hisoboti: tayyor bepul Excel shabloni

Hisobingizda pul bor, ammo foyda yo‘q. Yoki aksincha: biznes zarar bilan ishlayotgandek tuyuladi, lekin aslida yo‘nalish foydali. Bunday vaziyatlarni kassa yoki bank hisobvarag‘i ko‘chirmasi orqali baholash qiyin. Buning uchun foyda va zararlar hisoboti kerak bo‘ladi.

Foyda va zararlar hisoboti kompaniyaning ma’lum bir davr mobaynida qancha daromad olgani, qancha xarajat qilgani va yakunda qancha sof foyda olganini ko‘rsatadigan muhim moliyaviy hisobotdir. Ushbu hisobot yordamida biznes egasi daromadlar va xarajatlar tarkibini tahlil qiladi, biznesning rentabelligini baholaydi, zaif tomonlarni aniqlaydi hamda boshqaruv qarorlarini qabul qiladi: qaysi xarajatlarni qisqartirish, qaysi mahsulotlarga ko‘proq e’tibor qaratish va dividendlarni to‘lash mumkinmi yoki yo‘qligini aniqlaydi.

Ushbu maqolada foyda va zararlar hisoboti nima ekanini, uning pul oqimlari hisoboti va balansdan qanday farq qilishini ko‘rib chiqamiz. Shuningdek, O‘zbekistondagi biznes uchun Excel dasturida foyda va zararlar hisobotini qanday tuzish, asosiy ko‘rsatkichlarni qanday hisoblash va tahlil qilishni tushuntiramiz. Bundan tashqari, hisob-kitoblarni so‘mda keltiramiz hamda yuklab olish mumkin bo‘lgan tayyor Excel shablonini taqdim etamiz.

Maqola eksperti

Timur Amerxanov

МойСклад kompaniyasida “Ishlab chiqarish” va “Moliya” yo‘nalishlari bo‘yicha mahsulot menejeri, moliyaviy va boshqaruv hisobi bo‘yicha ekspert.

Foyda va zararlar hisoboti nima?

Foyda va zararlar hisoboti — bu kompaniyaning tanlangan davr (oy, chorak yoki yil) davomida qancha daromad olgani, qancha xarajat qilgani va yakunda qanday moliyaviy natijaga erishganini ko‘rsatadigan hisobot. Uning yordamida biznes egasi nafaqat aylanmani, balki biznesning haqiqiy foydasi va rentabelligini ham baholay oladi.

Foyda va zararlar hisoboti turli nomlar bilan ham ataladi. Boshqaruv hisobida u ko‘pincha PnL, P&L yoki PL (inglizcha Profit and Loss — “foyda va zararlar”) deb yuritiladi. Buxgalteriya hisobotida mazmunan unga yaqin hujjat moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot deb ataladi. Shuningdek, daromadlar va xarajatlar byudjeti (BDR) atamasi ham uchraydi, biroq bu aynan bir xil hujjat emas: BDR odatda rejalashtirish uchun, foyda va zararlar hisoboti esa amaldagi moliyaviy natijalarni tahlil qilish uchun qo‘llaniladi.

Foyda va zararlar hisobotining asosiy xususiyati — hisoblash usuli. Daromadlar va xarajatlar hisobotga pul mablag‘lari hisob raqamiga kelib tushgan yoki undan yechib olingan vaqtda emas, balki kompaniya o‘z majburiyatlarini bajargan paytda kiritiladi.

Misol:

Shu sababli foyda va zararlar hisoboti eng muhim savolga javob beradi: biznes haqiqatan ham foyda keltiryaptimi yoki pul mablag‘lari harakatiga qaraganda shunday ko‘rinadimi? Hisobot tushum, mahsulot tannarxi, xarajatlar, soliqlar va sof foydani, ya’ni sotuvlardan boshlab yakuniy moliyaviy natijagacha bo‘lgan butun jarayonni aks ettiradi.

МойСклад’da foyda va pul mablag‘lari harakatini nazorat qiling

МойСклад’ning moliyaviy hisobotlari yordamida quyidagilarni bilib olishingiz mumkin:

• muayyan davrda qancha pul kelib tushgani va qancha mablag‘ sarflanganini;
• biznesning tushumi, mahsulot tannarxi va sof foydasini;
• qaysi xarajatlar moliyaviy natijaga eng katta ta’sir ko‘rsatayotganini;
• kontragentlar oldidagi qarzdorliklar, zararlar yoki muddati o‘tgan to‘lovlar mavjudligini;
• xarajatlarni optimallashtirish va biznesni rivojlantirish imkoniyatlarini.

Bepul boshlash

Oʻzbekistonda biznes uchun foyda va zararlar hisoboti nima uchun kerak?

Kassa va bank hisob raqami ayni paytda qancha mablag‘ mavjudligini ko‘rsatadi, biroq kompaniya foyda bilan ishlayaptimi, qaysi xarajatlar foydani kamaytirayotgani va biznesni rivojlantirishga investitsiya kiritish mumkinmi degan savollarga javob bermaydi.

Bu, ayniqsa, Oʻzbekistondagi kichik va oʻrta biznes uchun muhim. Ko‘pincha biznes egasi sotuvlar, xaridlar, ish haqi, ijara, soliqlar hamda yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblarni o‘zi nazorat qiladi. Foyda va zararlar hisoboti bo‘lmasa, faqat pul mablag‘lari qoldig‘iga tayanish va xarajatlar tushumdan tezroq o‘sayotganini o‘z vaqtida sezmay qolish oson. Boshqaruv hisobida foyda va zararlar hisoboti barcha moliyaviy ma’lumotlarni bir joyga jamlaydi va nafaqat aylanmani, balki biznesning asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlarini ham ko‘rish imkonini beradi.

Foyda va zararlar hisoboti quyidagi imkoniyatlarni beradi:

• oy, chorak yoki yil yakunlari bo‘yicha biznesning haqiqiy foydasini ko‘rish;
• qaysi mahsulotlar, xizmatlar yoki faoliyat yo‘nalishlari foyda keltirayotgani, qaysilari esa zarar bilan ishlayotganini aniqlash;
• mahsulot tannarxi, ijara, ish haqi, reklama, yetkazib berish va boshqa xarajatlarni nazorat qilish;
• biznesning va uning alohida yo‘nalishlarining rentabelligini baholash;
• xaridlarni, yangi savdo kanallarini ishga tushirishni va biznesni rivojlantirishni rejalashtirish;
• kompaniya uchun xavf tug‘dirmagan holda dividendlar to‘lash mumkinligini baholash;
• zararlarni o‘z vaqtida aniqlash hamda narxlar, xarajatlar yoki savdo strategiyasini qayta ko‘rib chiqish.

Misol:

Foyda va zararlar hisobotining asosiy afzalligi shundaki, u tarqoq moliyaviy ma’lumotlarni yaxlit va tushunarli manzaraga aylantiradi. Natijada biznes qayerda foyda olayotgani, qayerda mablag‘ yo‘qotayotgani hamda foydani oshirish uchun qanday qarorlar qabul qilish kerakligini aniq ko‘rish mumkin.

Foyda va zararlar hisoboti Pul oqimlari hisoboti, Balans va Daromad‑xarajatlar byudjetidan nimasi bilan farq qiladi?

Foyda va zararlar hisobotini ko‘pincha Pul oqimlari hisoboti, buxgalteriya balansi hamda daromad va xarajatlar byudjeti bilan adashtirishadi. Ushbu to‘rtta hisobot moliyaviy hisob-kitoblarda muhim ahamiyatga ega, biroq ularning har biri turli savollarga javob beradi.

Foyda va zararlar hisoboti biznesning moliyaviy natijasini ko‘rsatadi: tushum, tannarx, xarajatlar, soliqlar va sof foyda. Unda operatsiyalar hisoblash usuli asosida aks ettiriladi. Ya’ni daromad va xarajatlar pul kelib tushgan yoki to‘langan paytda emas, balki kompaniya mahsulotni yetkazib bergan, xizmatni ko‘rsatgan yoki xarajatni tasdiqlovchi hujjatlarni olgan paytda hisobotga kiritiladi.

Pul oqimlari hisoboti pul mablag‘larining haqiqiy harakatini ko‘rsatadi: mijozlardan kelib tushgan to‘lovlar, yetkazib beruvchilarga amalga oshirilgan to‘lovlar, ish haqi, soliqlar, ijara to‘lovlari hamda hisobvaraqlar o‘rtasidagi pul o‘tkazmalari. Ushbu hisobot majburiy to‘lovlarni amalga oshirish uchun mablag‘ yetarlimi va kassa uzilishi xavfi mavjud emasmi, degan savollarga javob beradi.

Balans biznesning muayyan sanadagi moliyaviy holatini ko‘rsatadi: kompaniyaning qanday aktivlari borligi, qanday majburiyatlari mavjudligi va biznes qaysi manbalar hisobidan moliyalashtirilayotgani aks ettiriladi. Masalan, balansda ombordagi tovarlar, bank hisobvaraqlaridagi pul mablag‘lari, debitorlik va kreditorlik qarzlari ko‘rsatiladi.

Daromadlar va xarajatlar byudjeti rejalashtirish uchun tuziladi. Unda kutilayotgan daromadlar, xarajatlar va foyda rejalashtiriladi. Foyda va zararlar hisoboti esa amaldagi moliyaviy natijalarni ko‘rsatadi. Shu sababli bu ikki hisobotni o‘zaro taqqoslash qulay: reja qayerda amalga oshgani, qayerda esa undan chetga chiqishlar yuzaga kelganini aniqlash mumkin.

Shu sababli foyda va hisobdagi pul mablag‘lari bir xil tushuncha emas. Foyda va zararlar hisobotiga ko‘ra biznes foyda ko‘rayotgan bo‘lishi mumkin, biroq to‘lovlarning kechiktirilishi sababli pul mablag‘lari yetishmasligi yuzaga kelishi mumkin. Aksincha, hisobvaraqlarda oldindan olingan to‘lovlar hisobiga pul mablag‘lari bo‘lishi mumkin, ammo kompaniya hali o‘z majburiyatlarini bajarmagan bo‘lsa, bu summa foyda va zararlar hisobotida hali tushum sifatida tan olinmaydi.

Foyda va zararlar hisoboti nimalardan iborat?

Foyda va zararlar hisoboti odatda jadval ko‘rinishida tuziladi. Unda avval tushum ko‘rsatiladi, so‘ngra xarajatlar bosqichma-bosqich ayrilib, yakuniy moliyaviy natija — sof foyda yoki zarar aniqlanadi. Hisobotdagi har bir satr daromadlar, xarajatlar yoki moliyaviy ko‘rsatkichlarning alohida moddasini ifodalaydi.

Asosiy formula quyidagicha:

Yalpi foyda, operatsion foyda va sof foyda bosqichma-bosqich hisoblanadi. Buning uchun tushumdan avval tannarx, so‘ng operatsion xarajatlar, soliqlar va boshqa xarajatlar ayiriladi. Bunday yondashuv biznes qaysi bosqichda eng ko‘p mablag‘ yo‘qotayotganini aniqlashga yordam beradi.

Misol:

Bunday ketma-ketlik foydaning qaysi bosqichda ko‘proq kamayishini ko‘rsatadi: yuqori tannarx, katta operatsion xarajatlar, soliq yuki yoki boshqa xarajatlar hisobigami.

Foyda va zararlar hisobotiga qaysi daromad va xarajatlar kiritiladi?

Foyda va zararlar hisobotida barcha xarajatlarni ketma-ket kiritishning o‘zi yetarli emas, ularni turlari bo‘yicha to‘g‘ri tasniflash ham muhim. Bu biznesni tahlil qilishni osonlashtiradi, xarajatlar tarkibini yaxshiroq tushunish va foydaning kamayish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Daromad va xarajatlar moddalari to‘g‘ri sozlangan bo‘lsa, hisobot nafaqat yakuniy moliyaviy natijani, balki biznesning alohida yo‘nalishlari marjinalligini ham ko‘rsatadi.

Daromadlar

Foyda va zararlar hisobotidagi asosiy daromad — tovarlar, xizmatlar yoki ishlarni sotishdan olingan tushumdir. Tushum kompaniya o‘z majburiyatlarini bajargan paytda, ya’ni tovar xaridorga topshirilganda yoki xizmat ko‘rsatilganda hisobga olinadi.

Misol: Toshkentdagi do‘kon iyun oyida oldindan to‘lov oldi, biroq tovarni xaridorga iyul oyida topshirdi. Shu sababli tushum iyul oyi foyda va zararlar hisobotida aks ettiriladi.

Foyda va zararlar hisobotida asosiy tushumdan tashqari boshqa daromadlar ham aks ettirilishi mumkin. Bularga foiz daromadlari, bonuslar, kurs farqidan olingan daromadlar hamda qo‘shimcha xizmatlardan olingan daromadlar kiradi.

To‘g‘ridan to‘g‘ri va bilvosita xarajatlar

To‘g‘ridan to‘g‘ri xarajatlar — bu ma’lum bir tovar yoki xizmat bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlardir. Odatda ular mahsulot yoki xizmat tannarxi tarkibiga kiritiladi. Masalan:

• tovarni xarid qilish xarajatlari;
• qadoqlash xarajatlari;
• yetkazib berish xarajatlari;
• ishlab chiqarish uchun materiallar;
• ishlab chiqarish xodimlarining ish haqi.

Bilvosita xarajatlar esa butun biznes faoliyatiga taalluqli bo‘lib, muayyan tovar yoki xizmat bilan bevosita bog‘liq bo‘lmaydi. Masalan:

• ofis ijarasi;
• buxgalteriya xarajatlari;
• internet va aloqa xarajatlari;
• ma’muriy xodimlarning ish haqi;
• uskunalarga texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari;
• ularni muayyan tovar partiyasi yoki xizmatga aniq taqsimlash imkoni bo‘lmasa, umumishlab chiqarish xarajatlari.

Bunday taqsimlash biznes mahsulot yoki xizmatga bevosita qancha mablag‘ sarflayotganini, kompaniya faoliyatini ta’minlash uchun esa qancha xarajat qilayotganini tushunishga yordam beradi.

Doimiy va o‘zgaruvchan xarajatlar

O‘zgaruvchan xarajatlar savdo hajmiga qarab o‘zgaradi. Buyurtmalar soni ortgani sayin, xarajatlar ham oshadi. Masalan:

• tovarning tannarxi;
• qadoqlash xarajatlari;
• yetkazib berish xarajatlari;
• marketpleyslar komissiyasi;
• xodimlarga ishbay usulda to‘lanadigan ish haqi.

Doimiy xarajatlar tushum hajmiga deyarli bog‘liq bo‘lmaydi va odatda har oy deyarli bir xil darajada qoladi. Masalan:

• ijara xarajatlari;
• belgilangan ish haqi;
• servislarga obuna xarajatlari;
• qo‘riqlash xarajatlari;
• soliqlar va ma’muriy xarajatlarning bir qismi.

Agar o‘zgaruvchan xarajatlar tushumga nisbatan tezroq oshsa, biznesning foydasi hatto savdo hajmi yuqori bo‘lsa ham kamayishni boshlaydi. Shu sababli nafaqat xarajatlarning umumiy summasini, balki ularning tushumdagi ulushini ham muntazam tahlil qilish muhim.

Ishlab chiqarish, tijorat va ma’muriy xarajatlar

Boshqaruv hisobi uchun tuziladigan foyda va zararlar hisobotida xarajatlar ko‘pincha yana uchta yirik guruhga ajratiladi.

Ishlab chiqarish xarajatlari mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Masalan:

• xomashyo va materiallar;
• tovarlarni xarid qilish xarajatlari;
• ishlab chiqarish xarajatlari;
• qadoqlash xarajatlari;
• uskunalar bilan bog‘liq xarajatlar;
• ombor xarajatlari.

Tijorat xarajatlari mijozlarni jalb qilish va ularni saqlab qolish bilan bog‘liq xarajatlardir. Masalan:

• reklama xarajatlari;
• marketing xarajatlari;
• marketpleyslar komissiyasi;
• savdo bo‘limi xarajatlari;
• xaridorlarga yetkazib berish xizmati xarajatlari.

Ma’muriy xarajatlar biznesni boshqarish bilan bog‘liq xarajatlardir. Masalan:

• rahbarlar ish haqi;
• buxgalteriya xarajatlari;
• yuridik xizmatlar xarajatlari;
• ofis ijarasi;
• aloqa va servislar xarajatlari.

Boshqa xarajatlar

Foyda va zararlar hisobotida asosiy faoliyat bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar odatda alohida hisobga olinadi. Masalan:

• kreditlar bo‘yicha foiz xarajatlari;
• jarimalar;
• kurs farqi bo‘yicha zararlar;
• soliqlar;
• amortizatsiya.

Masalan, kompaniya mahsulotlarni AQSh dollarida xarid qilsa, valyuta kursidagi o‘zgarishlar yakuniy foydaning so‘mdagi miqdoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Foyda va zararlar hisobotini tuzishning asosiy qoidalari

Foyda va zararlar hisoboti haqiqatan ham qarorlar qabul qilishga yordam berishi, shunchaki raqamlar jamlangan jadval bo‘lib qolmasligi uchun ikkita muhim qoidaga amal qilish zarur.

1. Daromad va xarajatlarni to‘lov sanasi bo‘yicha emas, hisoblash usuli bo‘yicha hisobga olish

Foyda va zararlar hisoboti hisoblash usuli asosida tuziladi. Bu shuni anglatadiki, daromadlar va xarajatlar pul kelib tushgan yoki to‘langan vaqtda emas, balki kompaniya o‘z majburiyatlarini bajargan paytda hisobga olinadi. Hisobot uchun to‘lov sanasi emas, operatsiya qaysi hisobot davriga tegishli ekani muhim.

Misol:

Shu tufayli foyda va zararlar hisoboti biznesning haqiqiy foydasini aks ettiradi, shunchaki hisobvaraqlardagi pul mablag‘lari qoldig‘ini emas.

2. Har oy daromad va xarajatlar moddalari bir xil tuzilishda yuritilishi kerak

Foyda va zararlar hisoboti moliyaviy natijalardagi o‘zgarishlarni tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Shu sababli daromad va xarajatlar moddalari har bir hisobot davrida bir xil tuzilishda saqlanishi kerak.

Masalan, agar yanvar oyida yetkazib berish xarajatlari alohida modda sifatida hisobga olingan bo‘lsa, fevral oyida esa ular reklama xarajatlari bilan birlashtirilsa, hisobotlarni o‘zaro taqqoslash qiyinlashadi. Va natijada xarajatlar oshgan yoki kamaygan, degan xato xulosaga kelish mumkin.

Hisobot tuzilmasini oldindan belgilab olish tavsiya etiladi. Masalan:

• tovarlarni xarid qilish xarajatlari;
• yetkazib berish xarajatlari;
• reklama xarajatlari;
• ijara xarajatlari;
• ish haqi xarajatlari;
• soliqlar;
• marketpleyslar komissiyasi;
• boshqa xarajatlar.

Agar plan-fakt tahlilini yuritsangiz, reja va amaldagi ko‘rsatkichlar uchun bir xil satrlardan foydalaning. Shunda jadvalni to‘ldirish osonlashadi, tushum, xarajatlar va foyda bo‘yicha og‘ishlar esa to‘g‘ri hisoblanadi. Bu o‘zgarishlarni kuzatish, rentabellikni tahlil qilish va biznesdagi muammoli yo‘nalishlarni o‘z vaqtida aniqlashga yordam beradi.

Excel’da foyda va zararlar hisobotini qanday tuzish mumkin

Kichik biznes uchun murakkab moliyaviy tizimlarni darhol joriy etish shart emas. Dastlabki bosqichda foyda va zararlar hisobotini Excel yoki Google Jadvallarida yuritish qulay. Eng muhimi, ma’lumotlar muntazam yangilanib borishi va hisobot tuzilmasi oyma-oy o‘zgarmasligi kerak.

Quyida foyda va zararlar hisobotini mustaqil ravishda qanday tuzish hamda uni biznesingiz ehtiyojlariga moslashtirishni bosqichma-bosqich ko‘rib chiqamiz.

1-qadam. Hisobot davrini tanlang

Foyda va zararlar hisoboti odatda har oy, har chorak yoki bir yil uchun oylar kesimida tuziladi. Kichik biznes uchun eng qulay variant — oylik hisobot. Bu foyda, xarajatlar va rentabellikdagi o‘zgarishlarni muntazam kuzatib borishni osonlashtiradi.

2-qadam. Daromadlar va xarajatlar bo‘yicha ma’lumotlarni yig‘ing

Foyda va zararlar hisobotini tuzish uchun sotuvlar, xaridlar, yetkazib berish xarajatlari, ijara, ish haqi, soliqlar, marketing xarajatlari, marketpleyslar komissiyasi va biznesning boshqa xarajatlariga oid ma’lumotlarni yig‘ish kerak.

Ma’lumotlar odatda quyidagi manbalardan olinadi:

• onlayn kassa;
• CRM tizimi;
• bank hisobvaraqlari bo‘yicha ko‘chirmalar;
• Excel jadvallari;
• hisob tizimlari;
• marketpleyslar hisobotlari.

Muhim: foyda va zararlar hisobotida daromadlar va xarajatlar hisoblash usuli bo‘yicha hisobga olinadi, ya’ni to‘lov amalga oshirilgan sanaga emas, balki operatsiya sodir bo‘lgan davrga kiritiladi. Shu sababli tushum hisobotda tovar sotilgandan yoki xaridorga topshirilgandan so‘ng aks ettiriladi, hatto mijoz buyurtma uchun hali to‘lov qilmagan bo‘lsa ham.

3-qadam. Hisobot moddalari ro‘yxatini tuzing

Jadvalni to‘ldirishdan oldin foyda va zararlar hisobotida qaysi daromad va xarajat moddalari aks ettirilishini oldindan belgilab olish kerak. Masalan:

Daromadlar:

• do‘kondagi savdolar;
• internet-do‘kon orqali amalga oshirilgan savdolar;
• Uzum Market va ZoodMall marketpleyslari orqali amalga oshirilgan savdolar.

Xarajatlar:

• tovarlarni xarid qilish;
• saqlash;
• yetkazib berish;
• reklama;
• ish haqi;
• ijara;
• marketpleyslar komissiyasi.

Xarajatlarni boshidanoq toifalarga ajratish tavsiya etiladi. Masalan:

• ishlab chiqarish xarajatlari;
• ma’muriy xarajatlar;
• tijorat xarajatlari;
• boshqa xarajatlar.

Bu hisobotni tahlil qilishni ancha osonlashtiradi.

4-qadam. Jadvalni to‘ldiring

Jadvalda quyidagi ko‘rsatkichlar ketma-ket kiritiladi:

1. tushum;
2. tannarx;
3. yalpi foyda;
4. operatsion xarajatlar;
5. soliqlar va boshqa xarajatlar;
6. sof foyda.

Foyda va zararlar hisobotining tayyor shablonida bu ko‘rsatkichlar tegishli satrlarga oldindan joylashtirilgan bo‘ladi. Foydalanuvchi faqat reja va amaldagi ko‘rsatkichlarni kiritadi, yakuniy natijalar esa avtomatik hisoblab chiqiladi.

5-qadam. Formulalarni tekshiring

Foyda va zararlar hisobotidagi eng muhim ko‘rsatkichlar odatda formulalar yordamida avtomatik hisoblanadi. Jadvalni to‘ldirgandan so‘ng quyidagilarni tekshirish muhim:

• yakuniy summalar to‘g‘ri hisoblanganmi;
• takroriy xarajatlar mavjud emasmi;
• hisobotdagi ma’lumotlar sotuvlar va to‘lovlar hisobi bilan mos keladimi.

Masalan, yalpi foyda tushumdan tannarx ayirilishi natijasida, sof foyda esa daromadlardan barcha xarajatlar, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar ayirilishi natijasida hisoblanadi.

6-qadam. Dinamikani tahlil qiling

Bir oy uchun tuzilgan foyda va zararlar hisoboti o‘z-o‘zicha ko‘p ma’lumot bermaydi. Uni turli davrlar bo‘yicha taqqoslab tahlil qilish ancha foydaliroq:

• yalpi foyda oshyaptimi;
• reklama xarajatlari ortyaptimi;
• qaysi savdo kanallari ko‘proq foyda keltirmoqda;
• biznes rentabelligi qanday o‘zgarayotgani.

Buning uchun Excel’da odatda quyidagilar yaratiladi:

• oylar bo‘yicha alohida varaqlar;
• jamlama jadval;
• tushum va xarajatlar bo‘yicha diagrammalar.

Bu biznesdagi muammoli jihatlarni tezroq aniqlash va boshqaruv qarorlarini o‘z vaqtida qabul qilishga yordam beradi.

Foyda va zararlar hisobotini qanday tahlil qilish kerak

Foyda va zararlar hisoboti alohida olinganda emas, balki turli davrlar bo‘yicha taqqoslanganda eng foydali ma’lumotni beradi. Bir oylik hisobot faqat shu davrdagi moliyaviy natijalarni ko‘rsatadi, ketma-ket tuzilgan bir nechta hisobot esa biznesdagi o‘zgarishlarni tahlil qilish imkonini beradi. Shu orqali foyda o‘sayotganini yoki kamayayotganini, qaysi xarajatlar marjaga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini hamda qaysi faoliyat yo‘nalishlari zarar bilan ishlayotganini aniqlash mumkin.

Foyda va zararlar hisobotini jamlama jadval, grafik va diagrammalar bilan birgalikda tahlil qilish yanada qulay. Bunday yondashuv tushum, xarajatlar va rentabellikdagi og‘ishlarni tezda aniqlashga yordam beradi. Avvalo quyidagi ko‘rsatkichlarga e’tibor qaratish tavsiya etiladi.

Yalpi foyda va yalpi rentabellik

Yalpi foyda tannarx hisobga olingandan keyin biznesda qancha mablagʻ qolishini ko‘rsatadi. Agar tushum oshayotgan bo‘lsa-yu, yalpi foyda deyarli o‘zgarmasa, bu xarid narxlari, yetkazib berish, saqlash, qaytarilgan tovarlar yoki marketpleyslar komissiyalari xarajatlari ham savdo hajmi bilan birga ortayotganini anglatadi.

Yalpi rentabellik = Yalpi foyda / Tushum × 100%

Misol:

Operatsion foyda

Operatsion foyda foyda va zararlar hisobotining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, biznesning asosiy faoliyati soliqlar, kreditlar bo‘yicha foizlar va amortizatsiya hisobga olinmasdan qanchalik foyda keltirayotganini ko‘rsatadi. U narx belgilash, xaridlar, reklama, ish haqi, ijara va boshqa muntazam xarajatlarni boshqarish samaradorligini baholash imkonini beradi.

Agar yalpi foyda yuqori bo‘lsa-yu, operatsion foyda past bo‘lsa, muammo mahsulotda emas, balki xarajatlarda bo‘lishi mumkin. Bunga reklama xarajatlarining ortib ketishi, xodimlar sonining me’yordan ortiqligi, yuqori ijara to‘lovlari yoki samarasiz xizmatlardan foydalanish sabab bo‘lishi mumkin.

Shu sababli operatsion foydani nafaqat pul ifodasida, balki tushumga nisbatan ulushi bo‘yicha ham muntazam tahlil qilish zarur. Bu biznes xarajatlarini nazorat qilish, rentabellikni oshirish va boshqaruv qarorlarini yanada asosli qabul qilishga yordam beradi.

Misol:

Sof foyda

Sof foyda — foyda va zararlar hisobotining yakuniy ko‘rsatkichi. U biznes barcha xarajatlar, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni qoplagandan so‘ng qancha foyda olganini ko‘rsatadi.

Agar sof foyda musbat bo‘lsa, demak, kompaniyaning daromadlari xarajatlaridan yuqori bo‘lgan. Agar sof foyda manfiy bo‘lsa, biznes zarar bilan ishlagan. Hisobot jadvalida bunday manfiy ko‘rsatkichlarni alohida ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiq, chunki bu muammoli davrlarni tezda aniqlashga yordam beradi.

Biroq faqat sof foyda miqdorining o‘zini baholash yetarli emas. Uning vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarayotganini ham tahlil qilish muhim. Masalan, tushum oshayotgan bo‘lsa ham, sof foyda kamayishi mumkin. Bu xarajatlar daromadlarga nisbatan tezroq ortayotganidan dalolat beradi.

Misol:

Xarajatlarning tushumdagi ulushi

Foyda va zararlar hisobotini tahlil qilishda har bir yirik xarajat moddasining tushumdagi ulushini baholash muhim. Buning uchun har bir xarajat moddasini tushumga nisbatan hisoblab, u umumiy tushumning necha foizini tashkil etishini aniqlang. Bu biznes foydasiga eng katta ta’sir ko‘rsatayotgan xarajatlarni aniqlash imkonini beradi. Masalan: tannarx, yetkazib berish va logistika xarajatlari, marketpleyslar komissiyalari, ijara xarajatlari, ish haqi, reklama xarajatlari, tovarlarni saqlash xarajatlari.

Agar reklama xarajatlarining tushumdagi ulushi oshgan bo‘lsa-yu, tushum deyarli o‘zgarmagan bo‘lsa, reklama kampaniyalari samaradorligini tahlil qilish lozim. Agar qaytarilgan va hisobdan chiqarilgan tovarlar hajmi ortayotgan bo‘lsa, mahsulot sifati, qadoqlash, yetkazib berish jarayoni hamda vitrinadagi mahsulot tavsiflarini qayta ko‘rib chiqish tavsiya etiladi.

Faoliyat yo‘nalishlari rentabelligi

Foyda va zararlar hisoboti nafaqat turli davrlar natijalarini, balki biznesning alohida faoliyat yo‘nalishlari rentabelligini ham taqqoslash imkonini beradi. Masalan, do‘kon, internet-do‘kon, Uzum Market, ZoodMall, ulgurji va chakana savdo yoki alohida tovar toifalari.

Ba’zan tushumi yuqoriroq bo‘lgan yo‘nalish kamroq foyda keltirishi, aksincha, savdo hajmi kichikroq bo‘lgan kanal esa rentabelligi yuqori bo‘lishi mumkin. Shu sababli biznes faoliyatini baholashda faqat tushum yoki aylanmaga emas, balki rentabellik ko‘rsatkichlariga ham e’tibor qaratish muhim.

Masalan, internet-do‘kon orqali buyurtmalar soni marketpleysga nisbatan kamroq bo‘lishi mumkin. Biroq komissiya xarajatlari pastroq bo‘lgani sababli uning rentabelligi yuqoriroq, foydasi esa ko‘proq bo‘lishi mumkin.

Oylar kesimidagi dinamikani tahlil qilish

Foyda va zararlar hisobotini kamida bir necha oy kesimida taqqoslang.

Tahlil qilishda quyidagi savollarga e’tibor qarating:

• tushum oshyaptimi yoki kamayyaptimi;
• tannarx savdo hajmiga mutanosib ravishda o‘zgaryaptimi yoki undan tezroq oshyaptimi;
• yalpi rentabellik barqarormi yoki pasayyaptimi;
• operatsion xarajatlar tushumga nisbatan tezroq oshmayaptimi;
• sof foyda ortyaptimi yoki kamayyaptimi.

Misol:

Foyda va zararlar hisobotini tuzishda uchraydigan keng tarqalgan xatolar

Foyda va zararlar hisoboti biznesning haqiqiy moliyaviy natijasini ko‘rsatadi. Biroq buning uchun hisobot to‘g‘ri shakllantirilishi zarur. Aks holda, ko‘rsatkichlar noto‘g‘ri aks etishi va tahlil natijalari xato bo‘lishi mumkin.

Foyda va zararlar hisoboti bilan Pul oqimlari hisobotini adashtirish. Foyda va zararlar hisoboti biznesning foydasini, Pul oqimlari hisoboti esa pul mablag‘larining harakatini aks ettiradi. Agar tahlilda faqat bank hisobvarag‘idagi mablag‘larga tayanilsa, biznesning haqiqiy moliyaviy holati noto‘g‘ri baholanishi mumkin.

Masalan, kompaniya 30 000 000 so‘m oldindan to‘lov oldi, biroq mahsulot hali xaridorga yetkazib berilmadi. Pul oqimlari hisobotida ushbu mablag‘ allaqachon aks etadi, ammo foyda va zararlar hisobotida hali tushum sifatida tan olinmaydi, chunki mijoz oldidagi majburiyat hali bajarilmagan.

Hisoblash usuli o‘rniga to‘lov sanasiga tayanish. Foyda va zararlar hisobotida daromadlar hamda xarajatlar hisoblash usuli asosida tan olinadi. Ya’ni ular pul kelib tushgan yoki to‘langan paytda emas, balki mahsulot xaridorga yetkazib berilganda, xizmat ko‘rsatilganda yoki xarajat yuzaga kelganda hisobotda aks ettiriladi.

Masalan, mijoz buyurtma uchun fevral oyida to‘lov qilgan, biroq mahsulotni mart oyida olgan bo‘lsa, tushum mart oyining foyda va zararlar hisobotida aks ettirilishi kerak. Xuddi shuningdek, mahsulot allaqachon yetkazib berilgan bo‘lsa, to‘lov keyinroq kelishidan qat’i nazar, tushum tegishli hisobot davrida tan olinadi.

Hisobvaraqqa tushgan barcha mablag‘larni tushum deb hisoblash. Hisobvaraqqa kelib tushgan har bir mablag‘ biznesning tushumi hisoblanmaydi. Masalan, bular oldindan to‘lovlar (avanslar), kredit mablag‘lari, qaytarilgan mablag‘lar, mulkdor tomonidan ajratilgan qarz mablag‘lari yoki korxonaning o‘z hisobvaraqlari o‘rtasidagi pul o‘tkazmalari bo‘lishi mumkin.

Agar bunday mablag‘lar tushum tarkibiga kiritilsa, hisobot aslida mavjud bo‘lmagan foydani ko‘rsatishi mumkin.

Shaxsiy va biznes xarajatlarini aralashtirish. Agar mulkdor kompaniya hisobvarag‘idan shaxsiy xarajatlarini to‘lasa va keyinchalik ularni biznes xarajatlari tarkibiga kiritsa, foyda va zararlar hisoboti biznesning haqiqiy moliyaviy natijasini aks ettirmaydi.

Shaxsiy xarajatlarni operatsion xarajatlar bilan aralashtirmaslik kerak. Mulkdorga to‘lanadigan dividendlar ham alohida hisobga olinishi lozim, chunki ular biznes faoliyati xarajati emas, balki foydaning taqsimlanishidir.

Hisobot moddalari tarkibini har oy o‘zgartirish. Foyda va zararlar hisoboti turli hisobot davrlaridagi ko‘rsatkichlarni taqqoslash uchun tuziladi. Agar yanvar oyida yetkazib berish xarajatlari alohida modda sifatida yuritilgan, fevral oyida “Boshqa xarajatlar” tarkibiga kiritilgan, mart oyida esa tannarx tarkibida aks ettirilgan bo‘lsa, ko‘rsatkichlar dinamikasini to‘g‘ri taqqoslash va tahlil qilish qiyinlashadi.

Hisobot moddalari tarkibini oldindan belgilash va uni har oy bir xil ko‘rinishda saqlash maqsadga muvofiq:

• tushum;
• tannarx;
• ma’muriy xarajatlar;
• tijorat xarajatlari;
• soliqlar;
• boshqa xarajatlar.

Hisobotni ortiqcha batafsillashtirish. Hisobotda xarajat va daromad moddalari sonining haddan tashqari ko‘pligi ham xato hisoblanadi. Juda ko‘p mayda moddalardan iborat hisobotni tahlil qilish va asosiy ko‘rsatkichlarni baholash murakkablashadi.

Masalan, kanselyariya buyumlari, ofis uchun ichimlik suvi va mayda xo‘jalik xarajatlarini “Ofis xarajatlari” moddasiga birlashtirish mumkin. Reklama, ijara, ish haqi, marketpleyslar komissiyalari hamda yetkazib berish xarajatlarini esa alohida yuritish tavsiya etiladi, chunki aynan ular foydaga eng katta ta’sir ko‘rsatadi.

Soliqlar, komissiyalar va qaytarilgan buyurtmalarni hisobga olmaslik. Onlayn savdo va chakana savdoda foydani ko‘pincha ko‘zga tashlanmaydigan xarajatlar kamaytiradi. Bular qatoriga marketpleyslar komissiyalari, qaytarilgan buyurtmalar, hisobdan chiqarilgan tovarlar, yetkazib berish xarajatlari, ekvayring xarajatlari, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar kiradi.

Agar bunday xarajatlar foyda va zararlar hisobotida aks ettirilmasa, hisobotdagi foyda amaldagidan yuqori ko‘rinadi. Natijada mulkdor biznesdan ortiqcha mablag‘ chiqarib olishi yoki yangi yo‘nalishga investitsiya kiritishi mumkin, holbuki buning uchun biznesning haqiqiy moliyaviy zaxirasi yetarli bo‘lmaydi.

Hisobotni ma’lumotlarni tekshirmasdan qo‘lda yuritish. Ma’lumotlar turli jadvallar, bank ko‘chirmalari va boshqa manbalardan qo‘lda kiritilganda ayrim xarajatlarni o’tkazib yuborish, bir xil to‘lovni takroran hisobga olish yoki formulalarda xatoga yo‘l qo‘yish mumkin.

Foyda va zararlar hisoboti to‘g‘ri shakllantirilishi uchun undagi ma’lumotlarni savdo hajmi, tovar qoldiqlari, to‘lovlar hamda tovarlar bo‘yicha hisobotlar bilan muntazam solishtirib borish tavsiya etiladi.

Operatsiyalar soni ortib borgani sayin moliyaviy hisobni avtomatlashtirish zarurati ham ortadi. Moliyaviy hisob dasturi qo‘lda ishlash bilan bog‘liq xatolar xavfini kamaytiradi va moliyaviy boshqaruv jarayonini tezlashtiradi.

Eng muhimi

Foyda va zararlar hisoboti biznesning haqiqiy moliyaviy natijasini ko‘rsatadi. U kompaniya qancha tushum olganini, qancha xarajat qilganini va barcha xarajatlardan so‘ng qancha sof foyda qolganini aniq ko‘rsatib beradi.

Nimalarga e’tibor berish kerak:

• foydani hisobvaraqdagi pul mablag‘lari bilan adashtirmang;
• daromadlar va xarajatlarni hisoblash usuli asosida hisobga oling;
• hisobotda har oy bir xil daromad va xarajat moddalari tarkibini saqlang;
• faqat sof foydani emas, balki yalpi foyda, operatsion foyda va rentabellik ko‘rsatkichlarini ham tahlil qiling;
• ko‘rsatkichlarni turli hisobot davrlari bo‘yicha muntazam taqqoslab boring;
• tannarx, yetkazib berish xarajatlari, marketpleyslar komissiyalari, reklama, ijara, ish haqi va soliqlar kabi foydaga eng katta ta’sir ko‘rsatadigan xarajatlarni alohida nazorat qiling.

Boshlang‘ich bosqichda Excel shablonining o‘zi yetarli. Unda tushum, xarajatlar, foyda, reja va amaldagi ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi tafovutlar hamda oylar kesimidagi dinamikani kuzatish mumkin.

Ma’lumotlar hajmi ortgani sari moliyaviy hisobni avtomatlashtirish maqsadga muvofiq. Masalan, moliyani МойСклад’da yuritish orqali Pul oqimlari hisobotini hamda Foyda va zararlar hisobotini qo‘lda jadvallar tayyorlamasdan shakllantirish va kerakli tahlillarni bir necha soniyada olish mumkin.

Foyda va zararlar hisoboti bo‘yicha ko‘p beriladigan savollar

Quyida foyda va zararlar hisoboti haqidagi eng ko‘p uchraydigan savollarga javob beramiz.