Pul oqimlari hisoboti: Excel jadvali shabloni

Pul har kuni kassaga, bank hisob raqamiga, terminal yoki marketpleys orqali kelib tushadi. Ammo alohida toʻlovlarga qarab, biznesda xaridlar, ijara, ish haqi, soliqlar va rivojlanish xarajatlarini qoplash uchun mablagʻ yetarlimi-yoʻqmi, buni tushunish qiyin. Buni aniqlash uchun Pul oqimlari hisoboti kerak.

Pul oqimlari hisoboti tanlangan davrda qancha pul kelib tushgani, qancha sarflangani va kompaniyada qancha mablagʻ qolgani haqida maʼlumot beradi. Ushbu hisobot orqali biznes egasi pul oqimining real holatini koʻradi: pul qayerdan kelayotganini, nimalarga sarflanayotganini va kassadagi mablagʻ yetishmovchiligi yuzaga kelish xavfi bor-yoʻqligini tushunadi.

Maqolada Pul oqimlari hisoboti nima ekanini, u Oʻzbekistonda faoliyat yuritayotgan bizneslar uchun nima sababdan muhimligini, Foyda va zararlar hisoboti hamda balansdan qanday farq qilishini, Excelʼda qanday tuzish va qaysi koʻrsatkichlarni tahlil qilish kerakligini koʻrib chiqamiz. Shuningdek, soʻmda hisob-kitob qilingan sodda misolni keltiramiz va yuklab olish uchun tayyor jadval shablonini taqdim etamiz.

Maqola eksperti

Timur Amerxanov

МойСклад kompaniyasida “Ishlab chiqarish” va “Moliya” yoʻnalishlari boʻyicha mahsulot menejeri, moliyaviy va boshqaruv hisobi boʻyicha ekspert.

Pul oqimlari hisoboti nima

Pul oqimlari hisoboti maʼlum bir davr davomida biznesdagi barcha pul tushumlari va toʻlovlarni koʻrsatadigan boshqaruv uchun moʻljallangan moliyaviy hisobotdir. Odatda hisobot kunlik, haftalik, oylik, choraklik yoki yillik davr uchun tuziladi.

Pul oqimlari hisobotida faqat amalda kelib tushgan va toʻlangan mablagʻlar hisobga olinadi. Mijoz buyurtma uchun toʻlov qilsa, bu summa pul tushumi sifatida qayd etiladi. Kompaniya yetkazib beruvchiga pul oʻtkazsa, xodimlarga ish haqi yoki ijara haqini toʻlasa, bu xarajat sifatida aks ettiriladi. Shu sababli hisobot biznesda ayni paytda qancha mablagʻ borligini va ularning qayerda ekanini, yaʼni kassada, bank hisob raqamida, korporativ kartada yoki boshqa hisoblarda saqlanayotganini tushunishga yordam beradi.

Misol:

Hisobotning asosiy vazifasi biznesga pul mablagʻlarini samarali boshqarishda yordam berishdir. Hatto savdo hajmi oshayotgan boʻlsa ham, toʻlovlarni kechiktirish, yirik xaridlar, mavsumiy xarajatlar yoki kredit majburiyatlari sababli biznesda mablagʻ yetishmasligi mumkin. Pul oqimlari hisoboti bunday xavflarni oldindan aniqlashga yordam beradi.

Pul oqimlari, xaridlar, savdo va qoldiqlarni bitta servisda boshqaring

МойСкладʼda barcha operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatib borishingiz mumkin.

Servis quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:

• savdo, qaytarishlar va tushumni nazorat qilish;
• tovar qoldiqlarini kuzatish va xaridlarni rejalashtirish;
• ombor hisobini yuritish, tovarlarni qabul qilish va inventarizatsiya oʻtkazish;
• foyda va rentabellikni tahlil qilish;
• kassa, narxnomalar, shtrix-kodlar va markirovka bilan ishlash.

Bepul boshlash

Oʻzbekistondagi biznesga Pul oqimlari hisoboti nima uchun kerak

Pul oqimlari hisoboti biznes egasiga kompaniyaning kundalik faoliyati uchun yetarli mablagʻi bor-yoʻqligini nazorat qilishga yordam beradi. Bank hisob raqamidagi qoldiq faqat maʼlum bir vaqtda qancha pul borligini koʻrsatadi. Ammo yaqin orada qanday toʻlovlarni amalga oshirish kerakligi, pul qayerdan kelayotgani va qaysi xarajatlar biznes uchun eng katta moliyaviy yuk boʻlayotgani haqida maʼlumot bermaydi.

Bu Oʻzbekistondagi kichik va oʻrta bizneslar uchun ayniqsa muhim. Tadbirkor bir vaqtning oʻzida xaridlar, savdo, ombor, ish haqi, ijara, soliqlar, marketpleyslar, yetkazib berish va taʼminotchilar bilan hisob-kitoblarni nazorat qilishi mumkin. Agar bu operatsiyalarning barchasi turli jadvallar, bank koʻchirmalari va messenjerlardagi yozishmalarda yuritilsa, muhim toʻlovni oʻtkazib yuborish yoki notoʻgʻri qaror qabul qilish xavfi ortadi.

Pul oqimlari hisoboti quyidagilarga yordam beradi:

• davr boshida va oxirida biznesda qancha mablagʻ borligini koʻrish;
• pul qayerdan kelayotganini tushunish: chakana savdo, ulgurji savdo, internet-doʻkon, marketpleyslar va xizmatlardan;
• xarajatlarni yoʻnalishlar boʻyicha nazorat qilish: xaridlar, ijara, ish haqi, yetkazib berish, reklama va soliqlar;
• majburiy toʻlovlarni oldindan rejalashtirish;
• kassadagi pul yetishmovchiligi xavfini kamaytirish;
• tovar xaridi, reklama kampaniyasi yoki uskuna sotib olish uchun mablagʻ yetarliligini baholash;
• biznesning qaysi yoʻnalishlari pul keltirayotganini, qaysilari esa mablagʻ talab qilayotganini aniqlash;
• biznes egasining shaxsiy xarajatlarini kompaniya xarajatlaridan ajratish.

Misol:

Oʻzbekiston qonunchiligida Pul oqimlari hisoboti haqida nima deyilgan

Oʻzbekistonda Pul oqimlari hisoboti nafaqat boshqaruv hisobida qoʻllaniladi. U milliy buxgalteriya hisobi standartlari yoki Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari asosida hisobot yuritadigan kompaniyalarning moliyaviy hisobotlari tarkibiga ham kiradi.

2025-yil 1-yanvardan Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining buyrugʻi bilan tasdiqlangan yangi tahrirdagi 9-son BHMS “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot” amal qiladi.

Ushbu standartga koʻra, hisobot davrida pul mablagʻlarining kelib tushishi va chiqib ketishi aks ettiriladi. Pul oqimlari uchta faoliyat turi boʻyicha tasniflanadi: operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyat. Bunday yondashuv hisobotdan foydalanuvchilarga kompaniya pul mablagʻlarini qanday olayotgani, ulardan qanday foydalanayotgani va oʻz majburiyatlarini oʻz vaqtida bajarish imkoniyatini baholashga yordam beradi.

Boshqaruv hisobi uchun tadbirkor Pul oqimlari hisobotini soddalashtirilgan shaklda, masalan, Excelʼda yuritishi mumkin. Bunda pul tushumlari va toʻlovlari, xarajatlar yoʻnalishlari hamda hisob raqamlaridagi qoldiqlar aks ettiriladi. Ammo kompaniya moliyaviy hisobot topshirishi shart boʻlsa, hisobot shakli va uni toʻldirish tartibini amaldagi qonunchilik talablari hamda buxgalteriya hisobi standartlari asosida tekshirish kerak.

Bahsli yoki noaniq holatlarda buxgalter yoki moliyaviy mutaxassis bilan maslahatlashish maʼqul.

Pul oqimlari hisoboti Foyda va zararlar hisoboti, balans hamda daromad va xarajatlar budjetidan nimasi bilan farq qiladi

Pul oqimlari hisobotini koʻpincha Foyda va zararlar hisoboti, balans hamda daromad va xarajatlar budjeti bilan adashtirishadi. Bu hisobotlarning barchasi moliyaga taalluqli, ammo har biri har xil savollarga javob beradi.

Pul oqimlari hisoboti pul mablagʻlarining harakatini koʻrsatadi. Unda faqat amalda kelib tushgan va toʻlangan mablagʻlar aks ettiriladi. Bular mijozlardan kelib tushgan mablagʻlar, taʼminotchilarga toʻlovlar, ish haqi, soliqlar, ijara haqi, kredit toʻlovlari va hisob raqamlari oʻrtasidagi pul oʻtkazmalaridir.

Foyda va zararlar hisoboti biznesning foydasini koʻrsatadi. Unda daromadlar va xarajatlar hisoblash usuli boʻyicha hisobga olinadi. Yaʼni tovar joʻnatilganda, xizmat koʻrsatilganda yoki xarajat tan olinganda, tegishli summa hisobotda aks ettiriladi. Pul mablagʻlari esa bundan oldin yoki keyin kelib tushishi mumkin.

Batafsil maʼlumot uchun “Foyda va zararlar hisoboti: Excel jadvali shabloni” maqolasini oʻqing.

Daromadlar va xarajatlar budjeti rejalashtirish uchun kerak. Unda kutilayotgan daromadlar va xarajatlar belgilanadi. Pul oqimlari hisoboti esa pul mablagʻlarining amaldagi harakatini koʻrsatadi. Shu sababli uni toʻlovlar kalendari va reja bilan solishtirish qulay. Bu orqali qaysi tushumlar oʻz vaqtida kelib tushganini, qaysi xarajatlar oshganini va qayerlarda rejadan chetga chiqishlar yuzaga kelganini koʻrish mumkin.

Misol:

Pul oqimlari hisoboti nimalardan iborat

Pul oqimlari hisoboti odatda pul tushumlari, toʻlovlar va qoldiqlar aks ettiriladigan jadval koʻrinishida boʻladi. Sodda shakldagi hisobotda quyidagi koʻrsatkichlar aks ettiriladi:

• davr boshidagi mablagʻ qoldigʻi;
• davr davomida kelib tushgan mablagʻlar;
• davr davomida amalga oshirilgan toʻlovlar;
• sof pul oqimi;
• davr oxiridagi mablagʻ qoldigʻi.

Asosiy formula:

Yakuniy qoldiq = Boshlangʻich qoldiq + Tushumlar − Toʻlovlar

Agar tushumlar toʻlovlardan koʻp boʻlsa, pul oqimi ijobiy boʻladi. Aksincha, toʻlovlar tushumlardan koʻp boʻlsa, pul oqimi salbiy boʻladi. Bir oyda pul oqimining salbiy boʻlishi har doim ham muammo borligini anglatmaydi. Masalan, kompaniya mavsum boshlanishidan oldin tovar xarid qilgan yoki uskuna sotib olgan boʻlishi mumkin. Ammo salbiy pul oqimi muntazam takrorlansa, biznes bunga sabab boʻlayotgan omillarni aniqlashi kerak.

Pul oqimlarini uchta asosiy guruhga ajratish qulay.

Operatsion faoliyat

Bu biznesning asosiy faoliyati bilan bogʻliq pul oqimlaridir. Doʻkon uchun bunga tovar savdosi, xaridlar, ijara, ish haqi, yetkazib berish va marketpleyslar komissiyalari kiradi. Ishlab chiqarishda esa mijozlardan kelib tushgan mablagʻlar, xomashyo xaridi, ish haqi, ishlab chiqarish maydoni xarajatlari, qadoqlash va logistika xarajatlari kiradi.

Operatsion pul oqimi biznesning asosiy faoliyati pul keltirayotganini koʻrsatadi. Agar u muntazam ravishda salbiy boʻlsa, kompaniyaning faoliyati kreditlar, taʼminotchilardan toʻlov muddatini kechiktirish yoki biznes egasining shaxsiy mablagʻlariga bogʻliq boʻlib qolishi mumkin.

Investitsion faoliyat

Bu biznesning uzoq muddatli aktivlari va rivojlanishi bilan bogʻliq pul oqimlaridir. Masalan:

• uskuna sotib olish;
• binoni taʼmirlash;
• yetkazib berish uchun avtomobil sotib olish;
• eski stanokni sotish;
• yangi omborga mablagʻ kiritish;
• uzoq muddat foydalanish uchun dasturiy taʼminot sotib olish.

Investitsion pul oqimi biznes oʻsayotgan davrda salbiy boʻlishi mumkin. Bu odatiy holat, agar biznes kiritilgan mablagʻlar qachondan boshlab natija bera boshlashini oldindan bilsa.

Moliyaviy faoliyat

Bu kompaniyani moliyalashtirish bilan bogʻliq pul oqimlaridir. Masalan:

• kredit olish;
• qarzni qaytarish;
• biznes egasining mablagʻ kiritishi;
• dividendlar toʻlash;
• kreditlar boʻyicha foizlarni toʻlash;
• qarz mablagʻlarini qaytarish.

Moliyaviy pul oqimi biznes oʻz faoliyatini qaysi mablagʻlar hisobidan yuritayotganini tushunishga yordam beradi: oʻz mablagʻlari yoki jalb qilingan mablagʻlar hisobidanmi.

Pul oqimlari hisobotiga qanday tushumlar va toʻlovlarni kiritish kerak

Pul oqimlari hisobotida amalda kelib tushgan va toʻlangan barcha mablagʻlarni hisobga olish muhim. Biroq ularni tegishli yoʻnalishlar boʻyicha toʻgʻri ajratish kerak. Aks holda, hisobotni tahlil qilish qiyinlashadi.

Tushumlar

Tushumlarga quyidagilarni kiritish mumkin:

• xaridorlardan kelib tushgan toʻlovlar;
• mijozlardan olingan oldindan toʻlovlar;
• chakana savdo nuqtasidan tushgan tushum;
• internet-doʻkondan kelib tushgan tushumlar;
• marketpleyslardan kelib tushgan mablagʻlar;
• xizmatlar uchun toʻlovlar;
• taʼminotchilardan qaytarilgan mablagʻlar;
• olingan qarzlar va kreditlar;
• biznes egasi tomonidan kiritilgan mablagʻlar;
• depozitlar boʻyicha foizlar;
• uskuna yoki boshqa mol-mulkni sotishdan tushgan mablagʻlar.

Barcha tushumlarni bitta satrda jamlamaslik muhim. Savdodan tushgan tushum, olingan kredit va biznes egasining shaxsiy mablagʻlari mazmunan turli operatsiyalardir. Ularni birlashtirib yuborilsa, hisobotda pul mablagʻlari kelib tushgani koʻrinadi, ammo bu mablagʻlar qaysi manba hisobidan kelganini aniqlash qiyin boʻladi.

Toʻlovlar

Toʻlovlarga odatda quyidagilar kiradi:

• tovar xaridi;
• xomashyo va materiallar xaridi;
• ijara haqi;
• ish haqi;
• soliqlar va majburiy toʻlovlar;
• yetkazib berish va logistika xarajatlari;
• qadoqlash xarajatlari;
• marketpleys komissiyalari;
• ekvayring xizmatlari uchun toʻlovlar;
• reklama xarajatlari;
• servislar uchun obuna toʻlovlari;
• internet va aloqa xizmatlari;
• taʼmirlash xarajatlari;
• uskuna xaridi;
• kredit toʻlovlari;
• dividendlarni toʻlash.

Tahlil qilish qulay boʻlishi uchun yirik xarajat yoʻnalishlarini alohida koʻrsatish maʼqul. Masalan, kompaniya Uzum Market, ZoodMall va oʻz internet-doʻkoni orqali savdo qilsa, har bir savdo kanali boʻyicha komissiyalar, yetkazib berish va reklama xarajatlarini alohida koʻrsatish mumkin. Shunda biznes egasi qaysi yoʻnalishda xarajatlar yuqoriroq ekanini va qaysi savdo kanali pul oqimiga koʻproq taʼsir qilayotganini koʻradi.

Hisob raqamlari oʻrtasidagi oʻtkazmalar

Hisob raqami, kassa va korporativ karta oʻrtasida pul oʻtkazish daromad yoki xarajat hisoblanmaydi. Bu kompaniya ichidagi pul mablagʻlarining bir joydan boshqasiga oʻtkazilishidir.

Masalan:

Hisobot natijalariga notoʻgʻri taʼsir qilmasligi uchun bunday operatsiyalarni ichki oʻtkazmalar sifatida koʻrsatish yoki tushumlar va toʻlovlar tarkibiga kiritmaslik maʼqul.

Pul oqimlari hisobotining asosiy qoidasi

Asosiy qoida oddiy: Pul oqimlari hisobotida faqat amalda yuz bergan pul mablagʻlari harakati aks ettiriladi.

Mablagʻ kelib tushsa, u tushum sifatida aks ettiriladi. Mablagʻ sarflansa, u toʻlov sifatida aks ettiriladi. Agar bitim tuzilgan boʻlsa, ammo toʻlov hali amalga oshirilmagan boʻlsa, bu operatsiya Pul oqimlari hisobotida hali aks ettirilmaydi.

Misol:

Ikkinchi muhim qoida har oy bir xil moddalarni qoʻllashdir. Masalan, yanvar oyida yetkazib berish xarajatlari alohida satrda koʻrsatilgan boʻlsa, fevral oyida “boshqa xarajatlar” tarkibiga kiritilsa, mart oyida esa tannarxning bir qismi sifatida aks ettirilsa, xarajatlar dinamikasini tahlil qilish qiyinlashadi.

Oldindan pul oqimlari hisobotida foydalaniladigan moddalar roʻyxatini tuzib qoʻyish maʼqul:

• chakana savdo;
• internet-doʻkon orqali savdo;
• marketpleyslar;
• tovar xaridi;
• xomashyo va materiallar;
• ish haqi;
• ijara haqi;
• yetkazib berish;
• reklama;
• komissiyalar;
• soliqlar;
• kreditlar;
• dividendlar;
• boshqa xarajatlar.

Shunda hisobot tushunarli boʻladi va oylar kesimidagi koʻrsatkichlarni toʻgʻri taqqoslash mumkin boʻladi.

Excelʼda Pul oqimlari hisobotini tuzish: bosqichma-bosqich qoʻllanma

Pul oqimlari hisobotini Excel yoki Google Jadvallarida yuritish mumkin. Kichik biznes uchun koʻpincha buning oʻzi yetarli. Jadval toʻlovlarni bir joyga jamlash, ularni tegishli moddalar boʻyicha taqsimlash va pul qoldigʻini nazorat qilishga yordam beradi.

МойСклад tomonidan tayyorlangan hisobot shablonini yuklab oling yoki oʻzingizning jadvalingizni yaratish uchun quyidagi koʻrsatmalarga amal qiling.

1-qadam: Hisobot davrini tanlang

Avvalo, Pul oqimlari hisobotini qanchalik tez-tez yangilab borishingizni belgilang. Kichik biznes uchun operatsiyalarni har kuni kiritib borish, natijalarni esa oyda bir marta tahlil qilish qulay. Agar toʻlovlar koʻp boʻlsa, hisobotni har hafta koʻrib chiqish mumkin.

Odatda jadval oylar kesimida tuziladi, oy ichidagi operatsiyalar esa sanalar boʻyicha qayd etiladi. Shunda biznes egasi umumiy dinamikani ham, pul mablagʻlari kamayadigan aniq kunlarni ham koʻrishi mumkin.

2-qadam: Pul mablagʻlari saqlanadigan joylarni koʻrsating

Hisobotni toʻldirishdan oldin kompaniya mablagʻlari qayerda saqlanishini aniqlang. Masalan:

• bankdagi hisob raqami;
• kassa;
• korporativ karta;
• masʼul xodim ixtiyoridagi naqd pul;
• elektron hamyonlar;
• marketpleysdan hisob raqamiga oʻtkazilishi kutilayotgan mablagʻlar.

Davr boshida har bir manbadagi pul qoldigʻini koʻrsating. Shunda jadval kompaniyada jami qancha mablagʻ borligini va ularning qayerda saqlanayotganini koʻrsatadi.

Masalan:

3-qadam: Tushum va toʻlov moddalarini yarating

Bu bosqichda tushumlar va toʻlovlar uchun moddalar roʻyxatini shakllantiring. “Xarajatlar” yoki “Tushumlar” kabi umumiy bitta satr bilan cheklanmaslik kerak. Bunday hisobot tez orada oddiy operatsiyalar roʻyxatiga aylanib qoladi va undan kerakli xulosalarni chiqarish qiyinlashadi.

Tushum moddalariga misol:

• chakana savdodan tushum;
• ulgurji savdodan tushum;
• internet-doʻkondan tushum;
• Uzum Marketʼdan tushum;
• ZoodMallʼdan tushum;
• mijozlardan oldindan toʻlovlar;
• taʼminotchilardan qaytarilgan mablagʻlar;
• olingan qarzlar;
• biznes egasi tomonidan kiritilgan mablagʻlar.

Toʻlov moddalariga misol:

• tovar xaridi;
• xomashyo va materiallar;
• ijara haqi;
• ish haqi;
• soliqlar;
• yetkazib berish;
• reklama;
• marketpleys komissiyalari;
• ekvayring xizmatlari uchun toʻlovlar;
• servislar va obunalar;
• taʼmirlash;
• uskuna xaridi;
• kreditlar va ular boʻyicha foizlar;
• dividendlar.

Boshlash uchun 20–30 ta modda yetarli. Moddalar haddan tashqari koʻp boʻlsa, hisobotni tahlil qilish qiyinlashadi. Juda kam boʻlsa esa, pul oqimidagi oʻzgarishlarning sabablarini aniqlash qiyin boʻladi.

4-qadam: Operatsiyalarni faoliyat turlari boʻyicha ajrating

Har bir moddani uchta asosiy yoʻnalishdan biriga kiritish maʼqul:

• operatsion faoliyat;
• investitsion faoliyat;
• moliyaviy faoliyat.

Masalan, savdo, xaridlar, ijara, ish haqi va yetkazib berish operatsion faoliyatga kiradi. Uskuna xaridi investitsion faoliyatga, kredit hamda biznes egasining bergan qarzi va dividendlar esa moliyaviy faoliyatga kiradi.

Shunda hisobotda pul mablagʻlari aslida qaysi manbalardan kelayotgani aniq koʻrinadi. Masalan, operatsion pul oqimi salbiy boʻlsa, umumiy qoldiq esa faqat kredit hisobidan oshib borayotgan boʻlsa, biznes narxlar, xarajatlar, xaridlar va mijozlar bilan hisob-kitob shartlarini qayta koʻrib chiqishi kerak.

5-qadam: Operatsiyalarni muntazam kiriting

Pul oqimlari hisoboti maʼlumotlar oʻz vaqtida yangilanib borilgandagina foydali boʻladi. Agar hisobot bir necha oyda bir marta toʻldirilsa, ayrim operatsiyalar esdan chiqishi, chalkashib ketishi yoki ikki marta kiritilishi mumkin.

Har bir operatsiya uchun jadvalda odatda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi:

• sana;
• summa;
• operatsiya turi: tushum yoki toʻlov;
• modda;
• faoliyat turi;
• hisob raqami yoki kassa;
• kontragent;
• izoh.

Qatorlar qanchalik aniq toʻldirilsa, hisobotni keyinchalik tahlil qilish shunchalik oson boʻladi.

6-qadam: Formulalar va qoldiqlarni tekshiring

Operatsiyalarni kiritib boʻlgach, quyidagi koʻrsatkichlar toʻgʻri hisoblanganini tekshiring:

• boshlangʻich qoldiq;
• jami tushumlar;
• jami toʻlovlar;
• sof pul oqimi;
• yakuniy qoldiq.

Yakuniy qoldiq jadvaldagi hisob raqamlari va kassadagi haqiqiy pul qoldigʻiga mos kelishi kerak. Agar summalar mos kelmasa, quyidagilarni tekshiring:

• toʻlovlardan birortasini kiritishni unutmaganmisiz;
• takroriy operatsiyalar mavjud emasmi;
• ichki oʻtkazma tushum yoki toʻlov sifatida hisobga olinmaganmi;
• modda toʻgʻri tanlanganmi;
• summa belgisi toʻgʻri koʻrsatilganmi.

7-qadam: Yigʻma jadval va dinamikani tahlil qiling

Operatsiyalar kiritilgach, alohida qatorlarni emas, balki yigʻma hisobotni tahlil qilish qulayroq. Unda quyidagilarni koʻrish mumkin:

• bir oy davomida qancha mablagʻ kelib tushgani;
• qancha mablagʻ sarflangani;
• operatsion faoliyat boʻyicha pul oqimi qanday boʻlgani;
• xaridlar, ijara, reklama va ish haqiga qancha mablagʻ sarflangani;
• oy oxirida qancha mablagʻ qolgani;
• qaysi xarajat moddalari oshgani;
• qaysi kunlarda toʻlovlar eng koʻp boʻlgani.

Excelʼda hisobotni yanada tushunarli qilish uchun diagrammalar qoʻshish mumkin: oylar kesimida tushumlar va toʻlovlar, hisob raqamlaridagi qoldiqlar, xarajat moddalari boʻyicha sarflar hamda faoliyat turlari boʻyicha pul oqimi.

Pul oqimlari hisoboti uchun tayyor shablon

Jadvalni noldan tuzib chiqmaslik uchun tayyor Pul oqimlari hisoboti shablonidan foydalaning. Unda moddalar tuzilmasi, operatsiyalarni kiritish uchun alohida sahifa, yigʻma jadval va formulalar allaqachon tayyorlangan.

Shablonda quyidagilarni amalga oshirish mumkin:

• tushumlar va toʻlovlarni kiritish;
• operatsiyalarni moddalar boʻyicha ajratish;
• kassa, bank hisob raqami yoki korporativ kartani koʻrsatish;
• boshlangʻich va yakuniy qoldiqni koʻrish;
• pul oqimini oylar kesimida tahlil qilish;
• qaysi xarajatlar pul qoldigʻiga eng koʻp taʼsir qilayotganini aniqlash.

Pul oqimlarini tahlil qilish

Pul oqimlari faqat toʻlovlarni jamlashga emas, balki biznesdagi pul mablagʻlari bilan nimalar sodir boʻlayotganini tushunishga ham yordam beradi. Tahlilni muntazam ravishda oʻtkazish maʼqul: kamida oyiga bir marta, savdo faol boʻlsa, haftada bir marta.

Sof pul oqimi

Sof pul oqimi maʼlum bir davrdagi tushumlar va toʻlovlar oʻrtasidagi farqni koʻrsatadi.

Formula:

Sof pul oqimi = Tushumlar − Toʻlovlar

Koʻrsatkich ijobiy boʻlsa, davr davomida pul mablagʻlari koʻpayganini bildiradi. Salbiy boʻlsa, davr davomida tushumlarga qaraganda koʻproq toʻlovlar amalga oshirilganini bildiradi.

Misol:

Davr oxiridagi pul qoldigʻi

Qoldiq barcha operatsiyalardan keyin biznes ixtiyorida qancha pul borligini koʻrsatadi. Uni kelgusidagi majburiyatlar, jumladan ish haqi, ijara, soliqlar, yetkazib beruvchilarga toʻlovlar va kredit toʻlovlari bilan solishtirish kerak.

Misol:

Operatsion pul oqimi

Operatsion pul oqimi biznesning asosiy faoliyati qancha pul keltirayotganini koʻrsatadi. Bu pul oqimlari hisobotidagi eng muhim koʻrsatkichlardan biridir.

Agar operatsion pul oqimi muntazam ravishda ijobiy boʻlsa, biznes oʻzining asosiy faoliyatidan pul topayotganini anglatadi. Agar koʻrsatkich salbiy boʻlsa, kompaniya mablagʻ yetishmovchiligini kreditlar, biznes egasining shaxsiy mablagʻlari yoki yetkazib beruvchilardan olingan toʻlovni kechiktirish imkoniyati hisobidan qoplashi mumkin.

Misol:

Savdo kanallari boʻyicha tushumlar

Pul oqimlari hisoboti qaysi savdo kanallari orqali qancha mablagʻ tushayotganini aniqlashga yordam beradi. Masalan:

• chakana savdo nuqtasi;
• ulgurji savdo;
• internet-doʻkon;
• Uzum Market;
• ZoodMall;
• ijtimoiy tarmoqlar;
• B2B mijozlar.

Baʼzan aylanmasi yuqori boʻlgan savdo kanali mablagʻlarni kechiktirib oʻtkazadi yoki yetkazib berish, reklama va komissiya uchun katta xarajatlarni talab qiladi. Shu sababli faqat tushumlar summasiga emas, balki ular bilan bogʻliq toʻlovlarga ham eʼtibor berish muhim.

Xarajatlar moddalari boʻyicha

Xarajatlarni moddalar boʻyicha ajrating va qaysi moddalar eng katta ulushni egallashini aniqlang. Odatda eng katta ulush quyidagi xarajatlarga toʻgʻri keladi:

• tovar xaridi;
• xomashyo va materiallar;
• ish haqi;
• ijara;
• yetkazib berish;
• reklama;
• marketpleys komissiyalari;
• soliqlar;
• kredit toʻlovlari.

Agar reklama xarajatlari oshib, tushumlar deyarli oʻzgarmasa, reklama kampaniyalari samaradorligini tekshirish kerak. Yetkazib berish xarajatlari oshsa, tariflar, qadoqlash yoki kuryerlik xizmatlari bilan hamkorlik shartlarini qayta koʻrib chiqish lozim. Xaridlar hajmi oshsa, ombordagi qoldiqlar va tovarlarning aylanish tezligini tekshirish muhim.

Oylar boʻyicha dinamika

Bitta hisobot maʼlum bir davrdagi holatni koʻrsatadi. Bir nechta hisobotni ketma-ket koʻrib chiqish esa tendensiyani aniqlashga yordam beradi.

Quyidagilarni solishtiring:

• tushumlar oshib boradimi;
• toʻlovlar tushumlarga qaraganda tezroq oshmayaptimi;
• oy oxirida qancha pul qoladi;
• qaysi oylarda pul yetishmovchiligi yuzaga keladi;
• qaysi xarajatlar moddalari oshib boradi;
• qaysi savdo kanallari barqaror tushum keltiradi.

Misol:

Pul oqimlari hisobotini tuzishda koʻp uchraydigan xatolar

Pul oqimlari hisoboti faqat toʻgʻri toʻldirilgandagina pul mablagʻlarini samarali boshqarishga yordam beradi. Quyida pul mablagʻlarining haqiqiy holatini notoʻgʻri aks ettiradigan eng koʻp uchraydigan xatolar keltirilgan.

Pul oqimlari hisoboti bilan foyda va zararlar hisobotini chalkashtirish

Pul oqimlari hisoboti pul mablagʻlarining harakatini, foyda va zararlar hisoboti esa foydani koʻrsatadi. Faqat pul oqimlari hisobotiga qarab, hisobdagi qoldiq katta boʻlgani uchun biznesni muvaffaqiyatli deb hisoblash mumkin. Ammo bu mablagʻlarning bir qismi mijozlarning oldindan toʻlovlari, kredit mablagʻlari yoki biznes egasining kiritgan mablagʻlari boʻlishi mumkin.

Aksincha, foyda va zararlar hisobotiga koʻra biznes foydali boʻlishi mumkin, ammo toʻlovlarni kechiktirish sababli pul mablagʻlari yetishmasligi mumkin.

Barcha tushumlarni daromad deb hisoblash

Har bir tushum ham sotuvdan olingan daromad hisoblanmaydi. Pul oqimlari hisobotida kreditlar, qarzlar, qaytarilgan mablagʻlar, biznes egasining mablagʻlari va hisob raqamlari oʻrtasidagi oʻtkazmalar ham aks etishi mumkin. Ularni daromad sifatida koʻrsatish hisobotdagi natijaning oshirib koʻrsatilishiga olib keladi.

Tushumlarni mazmuniga koʻra alohida ajratgan maʼqul: sotuvlar alohida, moliyalashtirish alohida, ichki oʻtkazmalar alohida.

Mayda xarajatlarni hisobga olmaslik

Mayda toʻlovlar ahamiyatsizdek koʻrinishi mumkin: yetkazib berish, qadoqlash, aloqa, komissiyalar, obunalar va xoʻjalik xarajatlari. Ammo bir oy davomida ularning jami katta summani tashkil qilishi mumkin.

Agar bu xarajatlarni pul oqimlari hisobotiga kiritmasangiz, hisobotdagi qoldiq amaldagi pul mablagʻlariga mos kelmaydi.

Operatsiyalarni ikki marta kiritish

Maʼlumotlar turli manbalardan, masalan, bank koʻchirmasi, kassa, marketpleys va qoʻlda yuritiladigan jadvallardan olinganda, bir xil operatsiya ikki marta qayd etilishi mumkin. Masalan, bitta toʻlov avval qoʻlda kiritilib, keyin bank koʻchirmasidan yuklanishi mumkin.

Bunday xatolarning oldini olish uchun hisobotni bank hisobvaraqlari va kassa maʼlumotlari bilan muntazam solishtirib turish kerak.

Hisobvaraqlar oʻrtasidagi oʻtkazmalarni notoʻgʻri hisobga olish

Hisob-kitob hisobvaragʻidan kassaga yoki korporativ kartaga oʻtkazilgan mablagʻ kompaniyaning umumiy pul mablagʻlarini koʻpaytirmaydi ham, kamaytirmaydi ham. Bunday oʻtkazmani xarajat yoki tushum sifatida qayd etish pul oqimlari hisobotidagi maʼlumotlarni buzadi.

Bunday operatsiyalar uchun alohida tur, yaʼni ichki oʻtkazmani belgilash maʼqul.

Xarajat moddalarini har oy oʻzgartirish

Agar bir oyda yetkazib berish xarajatlari alohida koʻrsatilsa, boshqa oyda “logistika”ga, uchinchi oyda esa “boshqa xarajatlar”ga kiritilsa, dinamikani tahlil qilish qiyin boʻladi.

Xarajatlar moddalari tarkibini belgilab olish va undan muntazam foydalanish kerak. Yangi moddalarni faqat tahlil qilish uchun haqiqatan ham zarur boʻlgandagina qoʻshish lozim.

Hisobotni amaldagi qoldiqlar bilan solishtirmaslik

Pul oqimlari hisobotidagi qoldiq kassadagi va hisobvaraqlardagi haqiqiy pul mablagʻlari bilan mos kelishi kerak. Agar jadvalda 18 000 000 soʻm koʻrsatilgan boʻlsa, amalda esa 15 500 000 soʻm boʻlsa, xatoni aniqlash kerak: oʻtkazib yuborilgan toʻlov, ikki marta kiritilgan operatsiya, notoʻgʻri xarajat moddasi yoki notoʻgʻri boshlangʻich qoldiqni.

Pul oqimlarini nazoratsiz qoʻlda yuritish

Ishni boshlashda Excel qulay. Ammo operatsiyalar soni koʻpaygani sari hisobni qoʻlda yuritish koʻp vaqt talab qiladi va xatolar xavfini oshiradi. Agar biznes bir nechta savdo nuqtalari, omborlar, marketpleyslar va hisobvaraqlar bilan ishlasa, hisobni avtomatlashtirish maʼqul.

МойСкладʼda pul oqimlari hisoboti

МойСкладʼda pul mablagʻlari harakatini yagona tizimda hisobga olish mumkin: operatsiyalarni qayd etish, tushumlar va chiqimlarni nazorat qilish, hisobvaraqlardagi qoldiqlarni koʻrish hamda pul mablagʻlari harakatini tahlil qilish.

МойСкладʼdagi pul oqimlari hisoboti quyidagilarga yordam beradi:

• tanlangan davr uchun tushumlar va toʻlovlarni koʻrish;
• kassalar va hisobvaraqlardagi mablagʻlarni nazorat qilish;
• xarajatlarni moddalar boʻyicha tahlil qilish;
• pul oqimini kunlar boʻyicha solishtirish;
• qaysi operatsiyalar pul qoldigʻiga taʼsir qilishini tushunish;
• toʻlovlardagi xatolarni tezroq aniqlash;
• tovar xaridi, xarajatlar va biznesni rivojlantirish boʻyicha qarorlar qabul qilish.

Hisobotdan har kuni nazorat qilish va oy yakunida tahlil oʻtkazish uchun foydalanish mumkin. Bu, ayniqsa, muntazam operatsiyalar koʻp boʻlgan savdo, ishlab chiqarish, ulgurji va chakana savdo hamda internet orqali savdo qiladigan bizneslar uchun qulay.

Asosiy xulosalar

Pul oqimlari hisoboti pul mablagʻlarining amaldagi harakatini koʻrsatadi: qancha mablagʻ kelib tushgani, qancha mablagʻ sarflangani va biznesda qancha pul qolgani koʻrinadi.

Muhim jihatlar:

• Pul oqimlari hisoboti faqat amalda amalga oshirilgan toʻlovlarni aks ettiradi;
• foyda va hisobdagi pul mablagʻlari bir xil narsa emas;
• tushumlarni manbalari boʻyicha ajratish kerak;
• xarajatlarni tushunarli moddalar boʻyicha guruhlash maʼqul;
• ichki oʻtkazmalarni daromad yoki xarajat sifatida hisobga olish kerak emas;
• jadvaldagi qoldiqlarni kassa va bank hisobvaraqlaridagi qoldiqlar bilan solishtirish kerak;
• hisobotni faqat bir oy uchun emas, balki vaqt davomida oʻzgarishini tahlil qilish kerak.

Kichik biznes uchun Excel shabloni yetarli. Unda operatsiyalarni qayd etish, qoldiqlarni hisoblash, tushumlar va toʻlovlarni tahlil qilish mumkin. Operatsiyalar soni koʻpayganda hisobni avtomatlashtirgan maʼqul. Masalan, МойСкладʼda moliyaviy hisobni yuritish va jadvallarni qoʻlda yigʻmasdan pul mablagʻlari harakatini kuzatish mumkin.

Manbalar roʻyxati

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining 199-son buyrugʻi bilan Oʻzbekiston Respublikasining Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS 9-son) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot”ni tasdiqlash haqida.

Pul oqimlari hisoboti boʻyicha koʻp beriladigan savollar

Pul oqimlari hisoboti haqidagi koʻp uchraydigan savollarga javoblarni koʻrib chiqamiz.