Daromadlar va xarajatlar budjeti: bu nima va Excelʼda qanday tuzish kerak

Masalan, Toshkentdagi doʻkon egasi bir oy uchun 250 mln soʻm tushum va 205 mln soʻm xarajatni rejalashtirishi mumkin. Oy yakunlangach, u amaldagi maʼlumotlarni kiritib, foyda nima sababdan kutilganidan yuqori yoki past boʻlganini aniqlaydi: bunga savdo hajmi, xarid narxlari, ijara haqi, logistika yoki reklama xarajatlaridagi oʻzgarishlar sabab boʻlishi mumkin.

Shu tariqa, daromadlar va xarajatlar budjeti biznes egasiga shunchaki raqamlar toʻplamini emas, balki biznesning moliyaviy holati haqida yaxlit tasavvurni beradi.

Maqolada quyidagilar haqida soʻz yuritamiz:

• daromadlar va xarajatlar budjeti nima;
• Oʻzbekistonda faoliyat yuritayotgan bizneslar uchun daromadlar va xarajatlar budjeti nima uchun kerak;
• Excelʼdagi daromad va xarajatlar jadvali qanday tuziladi;
• daromadlar va xarajatlar budjetini tuzishda qanday yondashuvlar mavjud;
• budjetda foydaning qanday turlari aks ettiriladi;
• daromadlar va xarajatlar budjetini qanday tuzish va rejani amaldagi koʻrsatkichlar bilan solishtirish;
• daromadlar va xarajatlar budjeti pul oqimlari budjeti, pul oqimlari hisoboti va foyda va zararlar hisobotidan qanday farq qiladi;
• toʻldirilgan jadvalni qanday tahlil qilish.

Maqola eksperti

Timur Amerxanov

МойСклад kompaniyasida “Ishlab chiqarish” va “Moliya” yoʻnalishlari boʻyicha mahsulot menejeri, moliyaviy va boshqaruv hisobi boʻyicha ekspert.

Daromadlar va xarajatlar budjeti nima

Daromadlar va xarajatlar budjeti kompaniya daromadlari, xarajatlari va foydasini rejalashtirish uchun tuziladigan hamda rejalashtirilgan koʻrsatkichlarni amaldagi natijalar bilan solishtirishga yordam beradigan boshqaruv budjetidir.

Odatda bu hujjat jadval koʻrinishida tuziladi. Koʻrsatkichlar oylar, xarajat moddalari, faoliyat yoʻnalishlari, boʻlinmalar yoki loyihalar boʻyicha ajratiladi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti uchta asosiy savolga javob beradi:

1. Biznes qancha daromad olishni rejalashtirmoqda?
2. Ushbu tushumni olish uchun qancha xarajat kerak boʻladi?
3. Barcha xarajatlar hisobga olingandan soʻng qanday moliyaviy natija qoladi?

Daromadlar va xarajatlar budjeti hisoblash usuli asosida tuziladi. Bu daromad yoki xarajat kompaniya iqtisodiy natijaga erishgan davrga tegishli boʻlishini anglatadi, hatto pul mablagʻlari undan oldin yoki keyin oʻtkazilgan boʻlsa ham.

Masalan, taʼminotchi doʻkonga tovarni mart oyida yetkazib berdi, kompaniya esa uning haqini aprel oyida toʻladi. Daromadlar va xarajatlar budjetida xarajatlar boshqaruv hisobi qoidalariga muvofiq tovar sotilgan yoki undan foydalanilgan davrga kiritilishi kerak. Pul oqimlari budjetida esa toʻlov pul mablagʻlari hisobvaragʻidan amalda chiqib ketgan aprel oyida aks ettiriladi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti foyda va zararlar hisoboti bilan chambarchas bogʻliq, ammo ular turli vazifalarni bajaradi. Foyda va zararlar hisoboti amaldagi moliyaviy natijani koʻrsatadi, daromadlar va xarajatlar budjeti esa prognoz, reja va keyinchalik budjet ijrosini tahlil qilish uchun xizmat qiladi.

Yangilangan maʼlumotlar asosida jarayonlarni boshqaring

МойСклад mijozlar va taʼminotchilar bilan oʻzaro hisob-kitoblarni nazorat qilish, bank koʻchirmalarini yuklash va pul mablagʻlari harakatini kuzatishga yordam beradi.

Hisobotlarda bir nechta jadvaldan maʼlumotlarni qoʻlda yigʻmasdan, tovarlar va mijozlar boʻyicha savdo hajmi, aylanma va rentabellikni tahlil qilish mumkin.

Bepul sinab koʻrish

Oʻzbekistonda biznesga daromadlar va xarajatlar budjeti nima uchun kerak

Daromadlar va xarajatlar budjeti moliyani maʼlumotlarga asoslanib boshqarishga yordam beradi. Bunda faqat kassadagi yoki hisob raqamidagi pul qoldigʻiga qarab ish yuritish shart emas. Budjet, ayniqsa, mavsumiy talab, import xaridlari, bir nechta savdo nuqtalari, ishlab chiqarish yoki turli savdo kanallari bilan ishlaydigan Oʻzbekiston kompaniyalari uchun foydalidir.

Foydani rejalashtirish

Biznes egasi maʼlum savdo hajmi, narxlar darajasi va xarajatlar tarkibida biznes qancha foyda keltirishini oldindan baholashi mumkin.

Agar prognoz asosidagi daromadlar va xarajatlar budjetida zarar koʻrsatilsa, kompaniya davr boshlanishidan oldin:

• narxlarni oʻzgartirishi;
• xarid hajmini qayta koʻrib chiqishi;
• samarasiz xarajatlardan voz kechishi;
• boshqa taʼminotchi bilan kelishishi;
• ishlab chiqarish rejasini oʻzgartirishi;
• foydaliroq tovarlar savdosini oshirishi mumkin.

Daromadlar va xarajatlar budjeti bir nechta ssenariyni hisoblab koʻrish va ular orasidan real rejani tanlash imkonini beradi.

Xarajatlar uchun limitlar belgilash

Budjetda ijara, marketing, logistika, ish haqi, pudratchilar xizmatlari va uskunalarni saqlash uchun sarflanadigan mablagʻlar limitini oldindan belgilash mumkin.

Agar amaldagi xarajatlar belgilangan limitdan oshib ketsa, rahbar ortiqcha xarajatlarni oʻz vaqtida aniqlab, zarur choralarni koʻrishi mumkin.

Tannarxni nazorat qilish

Savdo biznesida xarid qilinadigan va sotiladigan tovarlarning tannarxini kuzatib borish muhim. Ishlab chiqarishda esa xomashyo, materiallar, butlovchi qismlar va boshqa resurslar tannarxini hisobga olish zarur.

Agar tannarx tushumga qaraganda tezroq oshsa, savdo aylanmasi oʻsayotgan boʻlsa ham, yalpi foyda va rentabellik pasayadi.

Mavsumiylikni hisobga olish

Koʻplab Oʻzbekiston kompaniyalarida sotuvlar yil davomida oʻzgarib turadi.

Masalan, talab quyidagilarga bogʻliq boʻlishi mumkin:

• bayram kunlari;
• turistik mavsum;
• oʻquv yili;
• hosildorlik;
• ob-havo;
• qurilish ishlarining jadvali;
• xaridorlar faolligining oʻzgarishi.

Budjetlashtirish faol oylar uchun yuqoriroq xarajatlarni oldindan rejalashtirish va sokin davrlarda tushum kamayishiga tayyorlanish imkonini beradi.

Biznes yoʻnalishlarini taqqoslash

Kompaniya tovarlarni chakana doʻkonda, oʻz veb-sayti, ijtimoiy tarmoqlar va marketpleyslar orqali sotishi mumkin. Umumiy tushum qaysi savdo kanali haqiqatan ham foyda keltirayotganini koʻrsatmaydi.

Agar daromadlar va xarajatlar budjeti yoʻnalishlar boʻyicha ajratilsa, quyidagi koʻrsatkichlarni taqqoslash mumkin:

• tushum;
• tannarx;
• komissiyalar;
• logistika xarajatlari;
• marketing xarajatlari;
• yalpi va operatsion foyda.

Shu tariqa, biznes egasi qaysi segmentlar foydali, qaysilari esa samarasiz ekanini koʻradi.

Qarorlarning taʼsirini baholash

Daromadlar va xarajatlar budjeti quyidagi qarorlar moliyaviy natijaga qanday taʼsir qilishini oldindan hisoblashga yordam beradi:

• yangi savdo nuqtasini ochish;
• xodimlar sonini koʻpaytirish;
• yangi tovarni sotuvga chiqarish;
• ijara haqining oshishi;
• kredit olish;
• uskunalar xarid qilish;
• valyuta kursining oʻzgarishi;
• xomashyo narxining oshishi;
• reklama budjetini koʻpaytirish.

Murakkabroq hisob-kitoblar uchun Excelʼda moliyaviy modellashtirishdan foydalanish mumkin. Moliyaviy model bir nechta ssenariyni koʻrib chiqish va boshqaruv qarorlarining uzoq muddatda qanday natijalarga olib kelishini baholash imkonini beradi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti qanday vazifalarni hal qiladi

Daromadlar va xarajatlar budjeti yordamida kompaniya:

• tushum prognozini tuzishi;
• doimiy va oʻzgaruvchan xarajatlarni rejalashtirishi;
• foydani hisoblab chiqishi;
• rentabellikni baholashi;
• budjet limitlarini belgilashi;
• ortiqcha xarajatlarni aniqlashi;
• rejaning bajarilishini nazorat qilishi;
• boʻlinmalar va loyihalarni taqqoslashi;
• investitsiyalarni rejalashtirishi;
• biznes egasi, bank yoki investor uchun maʼlumotlar tayyorlashi;
• samarasiz xarajatlarni aniqlashi;
• strategik va operatsion rejalarni tuzatishi mumkin.

Daromadlar va xarajatlar budjeti kompaniyaning maʼlum bir sanadagi toʻlov qobiliyatini koʻrsatmaydi. Pul mablagʻlarining kirimi va chiqimi, qoldiqlari hamda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kassa uzilishlarini nazorat qilish uchun pul oqimlari hisoboti kerak boʻladi.

Daromadlar va xarajatlar budjetini tuzish yondashuvlari

Budjetni yuqoridan pastga yoki pastdan yuqoriga qarab hisoblash mumkin. Amaliyotda kompaniyalar koʻpincha har ikkala yondashuvni birlashtiradi.

Yuqoridan pastga qarab hisoblash

Yuqoridan pastga qarab hisoblashda biznes egasi yoki rahbariyat avvalo biznesning asosiy maqsadlarini belgilaydi:

• kerakli foyda;
• rejalashtirilgan tushum;
• yoʻl qoʻyiladigan xarajatlar darajasi;
• maqsadli rentabellik.

Shundan soʻng umumiy koʻrsatkichlar boʻlinmalar, yoʻnalishlar, tovarlar yoki loyihalar boʻyicha taqsimlanadi.

Masalan, kompaniya yil davomida 36 mlrd soʻm tushum olishni rejalashtirmoqda. Rahbariyat yillik rejani uchta yoʻnalish boʻyicha taqsimlaydi:

• chakana savdo — 18 mlrd soʻm;
• ulgurji savdo — 12 mlrd soʻm;
• onlayn savdo — 6 mlrd soʻm.

Shundan soʻng har bir yoʻnalish boʻyicha oylik savdo hajmi va yoʻl qoʻyiladigan xarajatlar hisoblab chiqiladi.

Yondashuv afzalliklari:

• maqsadlar kompaniya strategiyasi bilan bogʻlanadi;
• budjet tezroq shakllantiriladi;
• rahbariyat yakuniy limitlarni nazorat qiladi;
• boʻlinmalar uchun aniq koʻrsatkichlar belgilanadi.

Kamchiliklari:

• umumiy reja haddan tashqari optimistik boʻlishi mumkin;
• mavjud imkoniyatlar va resurslar har doim ham hisobga olinmaydi;
• budjet ijrosi uchun masʼul xodimlar belgilangan koʻrsatkichlarga rozi boʻlmasligi mumkin.

Bunday yondashuv bozorni yaxshi biladigan va maqsadli koʻrsatkichlarni asosli belgilay oladigan biznes egalari uchun maʼqul.

Pastdan yuqoriga qarab hisoblash

Bu yondashuvda koʻrsatkichlar alohida boʻlinmalar, loyihalar va yoʻnalishlar kesimida shakllantiriladi.

Sotuv boʻlimi buyurtmalar soni va tushumni prognoz qiladi. Taʼminot boʻlimi xaridlar hajmini hisoblaydi. Ishlab chiqarish boʻlimi xomashyo va materiallarga boʻlgan ehtiyojni aniqlaydi. Boʻlim rahbarlari ish haqi, ijara, xizmatlar va boshqa xarajatlarni rejalashtiradi.

Shundan soʻng barcha maʼlumotlar kompaniyaning yagona budjetiga birlashtiriladi. Masalan, menejerlar har bir mahsulot segmenti boʻyicha sotuvlarni prognoz qiladi. Moliyachi ushbu maʼlumotlarni jamlaydi, tannarx va xarajatlarni ayirib, yakuniy foydani hisoblaydi.

Yondashuv afzalliklari:

• reja batafsil maʼlumotlar asosida tuziladi;
• boʻlimlarning real imkoniyatlari hisobga olinadi;
• xodimlar koʻrsatkichlar qanday shakllantirilganini yaxshiroq tushunadi;
• budjet ijrosi uchun masʼullarni aniqlash osonlashadi.

Kamchiliklari:

• maʼlumotlarni yigʻish va muvofiqlashtirish koʻproq vaqt talab qiladi;
• boʻlimlar xarajatlarni yuqoriroq yoki sotuvlar rejasini pastroq koʻrsatishi mumkin;
• xarajat moddalari boʻyicha yagona maʼlumotnoma va maʼlumotlarni birlashtirish qoidalari talab etiladi.

Aralash yondashuv

Amaliyotda avval maqsadlarni yuqoridan belgilab, soʻng ularni pastdan yuqoriga hisob-kitob qilish orqali tekshirish mumkin.

Masalan:

1. biznes egasi maqsadli sof foydani belgilaydi;
2. sotuv boʻlimi tushum prognozini tuzadi;
3. taʼminot va ishlab chiqarish boʻlimlari zarur resurslarni hisoblaydi;
4. boʻlimlar xarajatlarni rejalashtiradi;
5. moliyachi barcha maʼlumotlarni birlashtiradi;
6. olingan natija dastlabki maqsad bilan solishtiriladi;
7. kelishilgandan soʻng koʻrsatkichlar qayta koʻrib chiqiladi.

Shu tariqa budjet bir vaqtning oʻzida ham strategik, ham real imkoniyatlarga asoslangan boʻladi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti tuzilmasi

Daromadlar va xarajatlar budjetining yagona majburiy shakli mavjud emas. Kompaniya boshqaruv hisobining oʻziga xos xususiyatlari, faoliyat sohasi, koʻlami va maqsadlaridan kelib chiqib, oʻziga mos jadvalni ishlab chiqadi.

Hujjatning asosiy tuzilmasi quyidagicha:

Boʻlimlar ichida maʼlumotlarni quyidagilar boʻyicha ajratish mumkin:

• oylar boʻyicha;
• savdo nuqtalari boʻyicha;
• omborlar boʻyicha;
• boʻlimlar boʻyicha;
• mahsulotlar boʻyicha;
• loyihalar boʻyicha;
• sotuv kanallari boʻyicha;
• yuridik shaxslar boʻyicha;
• moliyaviy javobgarlik markazlari boʻyicha.

Maʼlumotlar qanchalik batafsil ajratilsa, tahlil qilish uchun shunchalik koʻp maʼlumot olinadi. Biroq haddan tashqari murakkab jadvalni muntazam yangilab borish qiyin. Dastlab foydaga eng katta taʼsir koʻrsatadigan moddalarni ajratib olishning oʻzi yetarli.

Daromadlar va xarajatlar budjetida hisoblanadigan foyda koʻrsatkichlari

Daromadlar va xarajatlar byudjeti faqat yakuniy sof foynani koʻrsatmaydi. Oraliq koʻrsatkichlar biznesning qaysi bosqichida foyda kamayishini aniqlashga yordam beradi.

Yalpi foyda

Tovarlar, mahsulotlar yoki xizmatlarni sotishdan tushgan tushum bilan ularning tannarxi oʻrtasidagi farqni koʻrsatadi.

Masalan:

• tushum — 300 mln soʻm;
• tannarx — 190 mln soʻm;
• yalpi foyda — 110 mln soʻm.

Yalpi foyda sotuv, boshqaruv va boshqa xarajatlarni qoplash uchun qancha mablagʻ qolishini koʻrsatadi.

Operatsion foyda

Kompaniyaning asosiy faoliyatidan olingan moliyaviy natijani koʻrsatadi.

Masalan:

• yalpi foyda — 110 mln soʻm;
• sotuv xarajatlari — 25 mln soʻm;
• boshqaruv xarajatlari — 40 mln soʻm;
• operatsion foyda — 45 mln soʻm.

Operatsion foyda manfiy boʻlsa, kompaniyaning asosiy faoliyatidan olingan daromad joriy xarajatlarni qoplamaydi.

Soliqqacha boʻlgan foyda

Boshqa daromadlar va xarajatlar hisobga olingandan keyin hisoblanadi.

Boshqa operatsiyalarga kredit va qarzlar boʻyicha foizlar, muayyan valyuta kursi farqlari, depozitlardan olingan daromadlar hamda kompaniyaning boshqaruv hisobi qoidalariga muvofiq boshqa moddalar kirishi mumkin.

Sof foyda

Bu foydaga taʼsir qiluvchi xarajatlar, jumladan, tegishli soliq xarajatlari ayirilgandan keyingi yakuniy moliyaviy natijadir.

Sof foyda biznesni rivojlantirish, zaxiralar yaratish, investitsiyalar kiritish yoki dividendlar toʻlashga yoʻnaltirilishi mumkin.

Sotuvlar rentabelligi

Sotuvlar rentabelligi kompaniya tushumining qancha qismini foyda sifatida saqlab qolishini koʻrsatadi.

Masalan, kompaniya 300 mln soʻm tushumdan 30 mln soʻm sof foyda oldi:

30 mln ÷ 300 mln × 100% = 10%.

Bu biznes har 100 soʻmlik tushumdan 10 soʻm sof foyda olishini anglatadi.

Toʻldirilgan daromadlar va xarajatlar budjeti namunasi

Toshkent shahridagi savdo kompaniyasining soddalashtirilgan budjetini koʻrib chiqamiz.

Kompaniya tovarlarni chakana doʻkon va internet orqali sotadi. Budjet bir oy uchun tuzilgan.

Ogʻish quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Ammo ogʻishning ijobiy yoki salbiy ekanini koʻrsatkichning mazmuniga qarab baholash kerak.

Tushum boʻyicha manfiy ogʻish odatda salbiy natijani anglatadi: kompaniya rejalashtirilganidan kamroq sotuv amalga oshirgan.

Xarajatlar boʻyicha esa manfiy ogʻish ijobiy natija boʻlishi mumkin: kompaniya rejalashtirilganidan kamroq mablagʻ sarflagan.

Misolda amaldagi tushum rejalashtirilganidan 15 mln soʻmga kam boʻlgan. Shu bilan birga, reklama, logistika va komissiya xarajatlari belgilangan limitlardan oshib ketgan. Natijada operatsion foyda prognoz qilinganidan 19 mln soʻmga kam boʻlgan.

Rahbar quyidagilarni aniqlashi kerak:

• sotuvlar rejasi nima sababdan bajarilmaganini;
• qoʻshimcha reklama yangi buyurtmalar olib keldimi;
• qaysi tovarlar yaxshiroq sotilganini;
• past marjali mahsulotlar ulushi oshmaganini;
• yetkazib berish xarajatlari nima sababdan oshganini;
• komissiyalar yoki logistika shartlarini qayta koʻrib chiqish imkoniyati borligini.

Shu tariqa jadval qaror qabul qilish vositasiga aylanadi.

Excelʼda daromadlar va xarajatlar budjetini qanday tuzish kerak

Budjetlashtirishning asosiy maqsadi reja tuzish, amaldagi koʻrsatkichlarni muntazam kiritib borish va ular oʻrtasidagi farqni tahlil qilishdan iborat.

1-qadam. Davrni belgilang

Daromadlar va xarajatlar budjetini quyidagi muddatlar boʻyicha tuzish mumkin:

• bir oyga;
• bir chorakka;
• bir yilga.

Yillik budjetni oylar kesimida rejalashtirish qulay. Bu mavsumiylikni hisobga olish, dinamikani kuzatish va prognozni oʻz vaqtida yangilashga yordam beradi. Kichik biznes uchun oylik budjetdan boshlash va yillik prognozni har chorakda qayta koʻrib chiqish mumkin.

2-qadam. Shablon nusxasini yarating

Tayyor jadvalni oching va uning nusxasini oʻz diskingizga saqlang.

Shablonda bir nechta varaq mavjud:

1. Titul varagʻi
2. Maʼlumotlar — oylar boʻyicha rejalashtirilgan hamda amaldagi daromadlar va xarajatlar.
3. Diagrammalar — tushum va foyda dinamikasini koʻrsatuvchi diagrammalar.
4. Yordamchi varaq — diagrammalarni avtomatik yaratish uchun zarur maʼlumotlar.

Maʼlumot kiritiladigan kataklar va formulalar joylashgan kataklar alohida ajratilgan. Hisob-kitoblarni oʻzingiz qayta tuzishni rejalashtirmasangiz, formulalarni oʻchirmang.

3-qadam. Daromad moddalarini belgilang

Tushum manbalarining roʻyxatini tuzing.

Masalan, savdo kompaniyasi uchun:

• chakana savdo;
• ulgurji savdo;
• internet-doʻkon;
• marketpleyslar;
• qoʻshimcha xizmatlar.

Ishlab chiqarish korxonalarida tushumni tayyor mahsulot turlari, buyurtmachilar yoki loyihalar boʻyicha ajratish mumkin. Faqat bitta “Daromadlar” qatoridan foydalanish tavsiya etilmaydi. Maʼlumotlarni batafsil ajratish asosiy foydani keltirayotgan yoʻnalishlarni aniqlashga yordam beradi.

4-qadam. Sotuvlar prognozini tuzing

Prognoz faqat kutilayotgan natijaga emas, balki aniq maʼlumotlarga asoslanishi kerak.

Quyidagi formuladan foydalanish mumkin:

Prognoz tuzishda quyidagilarni hisobga oling:

• oldingi davrlar koʻrsatkichlari;
• mavsumiylik;
• tuzilgan shartnomalar;
• joriy buyurtmalar;
• narxlarning oʻzgarishi;
• reklama aksiyalari rejasi;
• yangi savdo nuqtalarining ochilishi;
• bozordagi talab;
• mavjud tovar zaxiralari;
• ishlab chiqarish quvvatlari.

Masalan, doʻkon oʻrtacha cheki 200 000 soʻm boʻlgan 1 500 ta buyurtmani rejalashtirmoqda:

1 500 × 200 000 = 300 mln soʻm tushum.

Bunday prognozni tekshirish va zarur boʻlsa, tuzatish osonroq.

5-qadam. Tannarxni hisoblang

Savdo faoliyatida sotilishi rejalashtirilgan tovarlarning tannarxini kiriting.

Ishlab chiqarishda esa qabul qilingan hisob siyosatiga muvofiq tannarx tarkibiga kiritiladigan xomashyo, materiallar, butlovchi qismlar va boshqa xarajatlarni hisobga oling.

Maʼlumotlar kiritilgandan soʻng jadval yalpi foydani avtomatik hisoblaydi:

Agar xarid qilingan tovarlarning bir qismi omborda qolib, hali sotilmagan boʻlsa, davr mobaynida qilingan barcha xaridlar summasini sotuvlar tannarxiga kiritmaslik kerak.

6-qadam. Sotuv xarajatlarini rejalashtiring

Sotuv xarajatlariga tovarlarni sotish va mijozlarni jalb qilish bilan bogʻliq xarajatlar kiradi.

Masalan:

• reklama;
• marketing;
• yetkazib berish;
• savdo platformalari komissiyalari;
• qadoqlash;
• savdo xizmatlari uchun abonent toʻlovi;
• sotuv boʻlimi xodimlarining ish haqi;
• aksiyalar va targʻibot xarajatlari.

Doimiy va oʻzgaruvchan xarajatlarni alohida hisobga olish maʼqul. Oʻzgaruvchan xarajatlar sotuv hajmiga qarab oʻzgaradi, doimiy xarajatlar esa nisbatan barqaror boʻlib qoladi.

7-qadam. Boshqaruv xarajatlarini rejalashtiring

Ushbu boʻlimga quyidagilarni kiritish mumkin:

• ofis ijarasi;
• maʼmuriy xodimlarning ish haqi;
• kommunal toʻlovlar;
• aloqa xizmatlari;
• dasturiy taʼminot;
• buxgalteriya va yuridik xizmatlar;
• sugʻurta;
• uskunalarni saqlash va ularga xizmat koʻrsatish xarajatlari;
• xoʻjalik xarajatlari;
• xodimlarni oʻqitish xarajatlari.

Katta hajmdagi “Boshqa xarajatlar” moddasini bir nechta aniq va tushunarli qatorlarga ajratgan maʼqul. Aks holda tahlil paytida xarajatlarning qaysi moddasi boʻyicha ortiqcha sarf yuzaga kelganini aniqlash qiyin boʻladi.

8-qadam. Boshqa daromadlar va xarajatlarni hisobga oling

Asosiy faoliyatga bevosita taalluqli boʻlmagan operatsiyalarni ham kiriting.

Masalan:

• kreditlar va qarzlar boʻyicha foizlar;
• depozitlar boʻyicha daromadlar;
• muayyan valyuta kursi farqlari;
• aktivlarni qayta baholash;
• subsidiyalar;
• mol-mulkni hisobdan chiqarish;
• boshqa moliyaviy operatsiyalar.

Tovarlar yoki materiallarni chet el valyutasida xarid qiladigan kompaniyalar uchun valyuta kursining oʻzgarishi boʻyicha bir nechta ssenariyni oldindan hisobga olish maqsadga muvofiq.

9-qadam. Rejalashtirilgan foydani hisoblang

Barcha boʻlimlar toʻldirilgandan soʻng jadval quyidagi koʻrsatkichlarni hisoblaydi:

• yalpi foyda;
• operatsion foyda;
• soliqqacha boʻlgan foyda;
• sof foyda;
• rentabellik.

Agar natija manfiy boʻlsa yoki belgilangan maqsadga yetmasa, dastlabki hisob-kitoblarni qayta koʻrib chiqing.

Quyidagilarni amalga oshirish mumkin:

• sotuvlar rejasini oshirish;
• narxlarni qayta koʻrib chiqish;
• tannarxni kamaytirish;
• samarasiz xarajatlarni qisqartirish;
• assortiment tarkibini oʻzgartirish;
• xarajatlarning bir qismini boshqa davrga koʻchirish;
• rentabelligi past yoʻnalishdan voz kechish.

10-qadam. Amaldagi koʻrsatkichlarni kiriting

Hisobot davri tugagach, “Amaldagi natija” ustunini toʻldiring.

Rejalashtirilgan koʻrsatkichlarni amaldagi koʻrsatkichlar bilan almashtirmang. Aks holda kompaniya prognozlarning qanchalik aniq tuzilganini baholash imkoniyatini yoʻqotadi.

Amaldagi maʼlumotlarni quyidagi manbalardan olish mumkin:

• sotuv hujjatlari;
• tovar hisobotlari;
• bajarilgan ishlar dalolatnomalari;
• tovarlarning kirimi boʻyicha hujjatlar;
• ishlab chiqarish maʼlumotlari;
• hisoblangan ish haqi maʼlumotlari;
• buxgalteriya qaydnomalari;
• bank koʻchirmalari;
• boshqaruv hisobotlari.

11-qadam. Reja va amaldagi koʻrsatkichlarni solishtiring

Mutlaq va foizdagi ogʻishni hisoblang.

Har bir muhim ogʻish boʻyicha quyidagilarni koʻrsating:

• sababini;
• masʼul xodimni;
• oqibatlarini;
• tuzatish choralarini;
• bajarish muddatini.

Masalan:

12-qadam. Prognozni yangilang

Budjet yil davomida oʻzgarishsiz qolmasligi kerak.

Quyidagi holatlarda budjetni qayta koʻrib chiqish zarur:

• talab sezilarli darajada oʻzgarganda;
• taʼminotchilar narxlarni oshirganda;
• valyuta kursi oʻzgarganda;
• kompaniya yangi yoʻnalishni ishga tushirganda;
• rejalashtirilmagan xarajatlar yuzaga kelganda;
• ishlab chiqarish hajmi oʻzgarganda;
• biznes kredit yoki investitsiya jalb qilganda.

Budjetdagi oʻzgarishlarni dastlabki rejadan alohida qayd etish kerak. Shunda oʻzgarishlar tarixini saqlash va dastlabki prognoz qanchalik aniq boʻlganini baholash mumkin.

Daromadlar va xarajatlar budjeti bilan pul oqimlari hisobotining farqi nimada

Daromadlar va xarajatlar budjeti hamda pul oqimlari hisoboti birgalikda qoʻllanadi, ammo ular turli savollarga javob beradi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti biznes qancha foyda yoki zarar koʻrishini koʻrsatadi. Pul oqimlari hisoboti esa qancha pul kelib tushishi, qancha pul sarflanishi va qancha pul qoldigʻi qolishini koʻrsatadi.

Masalan, doʻkon aprel oyida xaridorga may oyida topshiriladigan tovarlar uchun 40 mln soʻm avans oldi.

Pul mablagʻlari aprel oyida hisob raqamiga kelib tushgani uchun pul oqimlari hisobotida bu tushum aprel oyida aks ettiriladi. Daromadlar va xarajatlar budjetida esa daromad tovar xaridorga topshirilgan davrda hisobga olinadi.

Xarajatlarda esa buning aksi boʻlishi mumkin. Kompaniya materiallarni hozir olishi, ulardan keyinroq ishlab chiqarishda foydalanishi va taʼminotchiga toʻlovni yana bir oy oʻtib amalga oshirishi mumkin. Shu sababli pul oqimlari hisoboti maʼlumotlarini avtomatik ravishda daromadlar va xarajatlar budjetiga koʻchirish mumkin emas.

Pul oqimlari hisobotidan farqli ravishda daromadlar va xarajatlar budjetida aks ettiriladigan operatsiyalar

Avanslar

Olingan avans pul qoldigʻini oshiradi, ammo har doim ham joriy davr daromadi hisoblanmaydi. Pul oqimlari hisobotida avans pul mablagʻlarining kirimi sifatida aks ettiriladi. Daromadlar va xarajatlar budjetida esa daromad tovar sotilgan, ish bajarilgan yoki xizmat koʻrsatilgan davrda hisobga olinadi.

Tovarlar va materiallarni xarid qilish

Taʼminotchiga toʻlov pul mablagʻlari harakatida pul oʻtkazilgan paytda aks ettiriladi. Daromadlar va xarajatlar budjetida esa tovar tannarxi odatda tovar sotilgan paytda hisobga olinadi. Materiallar qabul qilingan hisob yuritish uslubiga muvofiq ishlab chiqarishda foydalanilgan sari xarajatlarga kiritiladi.

Amortizatsiya

Amortizatsiya pul bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlarga kiradi. U daromadlar va xarajatlar budjetida yoki foyda va zararlar hisobotida moliyaviy natijani kamaytiradi, ammo oʻz-oʻzidan har oy pul mablagʻlarining chiqib ketishiga olib kelmaydi. Pul mablagʻlarining chiqimi uskuna xarid qilinganda yuzaga keladi, mol-mulk qiymati esa xarajatlarga bosqichma-bosqich kiritilishi mumkin.

Kreditlar va qarzlar

Qarz mablagʻlarini jalb qilish pul oqimini oshiradi, ammo tushum hisoblanmaydi. Kreditning asosiy qismini toʻlash hisob raqamidagi pul mablagʻlarini kamaytiradi, ammo foydani kamaytiradigan xarajat hisoblanmaydi. Shu bilan birga, kredit boʻyicha foizlar xarajatlarga kiritilishi mumkin.

Qayta baholash va kurs farqlari

Ayrim operatsiyalar pul mablagʻlarining bevosita kelib tushishi yoki chiqib ketishi bilan bogʻliq boʻlmasa ham, moliyaviy natijaga taʼsir qiladi. Shu sababli bunday operatsiyalarni daromadlar va xarajatlar budjeti yoki foyda va zararlar hisobotida koʻrish mumkin, ammo pul oqimlari hisobotida ular aks ettirilmaydi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti bilan foyda va zararlar hisoboti oʻrtasidagi farq

Tuzilishi jihatidan daromadlar va xarajatlar budjeti foyda va zararlar hisobotiga oʻxshaydi. Har ikkala hujjatda ham tushum, tannarx, xarajatlar va foyda aks ettiriladi.

Asosiy farq ularning maqsadida:

• Daromadlar va xarajatlar budjeti kompaniya qanday moliyaviy natijaga erishishni rejalashtirayotganini koʻrsatadi;
• Foyda va zararlar hisoboti kompaniya qanday moliyaviy natijaga erishganini koʻrsatadi.

Boshqaruv hisobida amaldagi foyda va zararlar hisobotidan daromadlar va xarajatlar budjetidagi “Amaldagi natija” ustunini toʻldirish uchun asos sifatida foydalanish mumkin.

Foyda va zararlar hisobotining bepul shabloni va uni toʻldirish tartibi alohida maqolada keltirilgan: “Excelʼda foyda va zararlar hisoboti”.

Daromadlar va xarajatlar budjeti hamda Oʻzbekiston qonunchiligi

Daromadlar va xarajatlar budjeti boshqaruv hisobi va budjetlashtirishda ichki vosita sifatida qoʻllanadi. Uni Oʻzbekiston Respublikasida majburiy boʻlgan buxgalteriya, soliq yoki moliyaviy hisobot shakllari bilan tenglashtirmaslik kerak.

Kompaniya quyidagilarni mustaqil ravishda belgilaydi:

• budjet tuzilmasini;
• moddalar roʻyxatini;
• rejalashtirish davrini;
• tafsilotlar darajasini;
• maʼlumotlarni yigʻish tartibini;
• masʼul xodimlarni;
• budjetni tasdiqlash qoidalarini;
• qayta koʻrib chiqish muddatlarini;
• bilvosita xarajatlarni taqsimlash usulini.

Tizimli budjetlashtirish uchun tashkilot ichki reglament ishlab chiqishi mumkin. Unda kompaniyaning moliyaviy tuzilmasi, budjet turlari, ularni shakllantirish va birlashtirish tartibi, maʼlumotlarni taqdim etish muddatlari hamda masʼul xodimlarning vakolatlari belgilanadi.

Daromadlar va xarajatlar budjeti buxgalteriya va soliq hisobining oʻrnini bosmaydi. Operatsiyalarni toʻgʻri hisobga olish va majburiy hisobotlarni tayyorlashda Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda tashkilotning hisob siyosatiga amal qilish kerak.

Daromadlar va xarajatlar budjetini qanday tahlil qilish kerak

Jadvalni toʻldirishning oʻzi yetarli emas. Budjetdan foydalanishning asosiy maqsadi koʻrsatkichlarni solishtirish va rejadan chetga chiqish sabablarini aniqlashdir.

Sotuvlar rejasi bajarilishini tekshiring

Agar amaldagi tushum rejadagidan past boʻlsa, quyidagi koʻrsatkichlarda qanday oʻzgarishlar yuz berganini aniqlang:

• buyurtmalar soni;
• oʻrtacha chek;
• narxlar;
• sotuv hajmi;
• assortiment tarkibi;
• talab;
• alohida savdo kanallari faoliyati.

Yalpi foydani solishtiring

Tushum oshishi, yalpi foyda esa kamayishi mumkin.

Bunga quyidagilar sabab boʻlishi mumkin:

• xarid narxlarining oshishi;
• ishlab chiqarish tannarxining oshishi;
• chegirmalar;
• valyuta kursining oʻzgarishi;
• marjasi past tovarlar ulushining oshishi;
• tovar zaxiralarining hisobdan chiqarilishi va yoʻqotishlar.

Ortiqcha xarajatlarni aniqlang

Amaldagi xarajatlar belgilangan limitlardan oshgan moddalarni aniqlang.

Har qanday ortiqcha xarajat ham muammo hisoblanmaydi. Masalan, reklama uchun qoʻshimcha xarajatlar koʻproq foydali sotuvlarga olib kelgan boʻlsa, ularni oqlangan xarajatlar deb hisoblash mumkin.

Shuning uchun faqat xarajatlar miqdorini emas, balki ulardan olingan samarani ham baholash muhim.

Rentabellikni baholang

Agar foyda tushumga nisbatan sekinroq oʻsayotgan boʻlsa, biznesning samaradorligi pasayadi.

Rentabellikni quyidagilar boʻyicha kuzatib borish foydali:

• kompaniya boʻyicha;
• savdo nuqtalari boʻyicha;
• loyihalar boʻyicha;
• tovar guruhlari boʻyicha;
• sotuv kanallari boʻyicha.

Prognozning aniqligini tekshiring

Doimiy ravishda yuzaga keladigan katta ogʻishlar nafaqat biznesdagi muammolarni, balki rejalashtirishdagi kamchiliklarni ham koʻrsatishi mumkin.

Bunga kompaniyaning quyidagi xatolari sabab boʻlishi mumkin:

• mavsumiylikni hisobga olmaslik;
• eskirgan maʼlumotlar asosida reja tuzish;
• narxlarning oʻzgarishini hisobga olmaslik;
• ishlab chiqarish quvvatlarini tahlil qilmaslik;
• sotuvlar boʻyicha haddan tashqari optimistik prognoz tuzish.

Daromadlar va xarajatlar budjetini tuzishda yoʻl qoʻyiladigan xatolar

Foyda va pul mablagʻlarini aralashtirib yuborish

Hisob raqamidagi katta qoldiq kompaniya foyda olayotganini anglatmaydi. Pul mablagʻlarining bir qismi olingan avans, kredit yoki kelajakdagi yetkazib berishlar uchun toʻlov boʻlishi mumkin. Aksincha, foyda olayotgan biznes ham kassa uzilishiga duch kelishi mumkin.

Likvidlikni nazorat qilish uchun daromadlar va xarajatlar budjetidan pul oqimlari hisoboti bilan birgalikda foydalanish kerak.

Tushumni hisob-kitobsiz rejalashtirish

“500 mln soʻm tushum olish” maqsadi kompaniya bu natijaga qanday erishishini koʻrsatmaydi.

Rejani quyidagi tarkibiy qismlarga ajratish kerak: mijozlar soni, buyurtmalar soni, mahsulot birliklari va oʻrtacha chek.

Xaridlarni tannarx oʻrniga kiritish

Agar kompaniya tovarlarni xarid qilgan boʻlsa-yu, hali sotmagan boʻlsa, ular zaxiralarda qoladi. Xaridlarning butun summasini joriy davr xarajatlariga avtomatik ravishda kiritish mumkin emas.

“Boshqa xarajatlar”ni bitta moddada jamlash

“Boshqa xarajatlar” qatorida katta summani jamlash tahlilni qiyinlashtiradi. Muhim xarajatlarni alohida moddalar boʻyicha koʻrsatish kerak.

Pul bilan bogʻliq boʻlmagan operatsiyalarni hisobga olmaslik

Amortizatsiya, qayta baholash va ayrim kurs farqlari pul mablagʻlari harakatisiz ham moliyaviy natijaga taʼsir qilishi mumkin.

Pul bilan bogʻliq boʻlmagan operatsiyalarni hisobga olmaslik

Amortizatsiya, qayta baholash va ayrim kurs farqlari pul mablagʻlarining oʻzgarishiga olib kelmasa ham, moliyaviy natijaga taʼsir qilishi mumkin.

Masʼul shaxslarni tayinlamaslik

Har bir yirik xarajat moddasi boʻyicha maʼlumotlarni tayyorlash va budjetning bajarilishi uchun masʼul xodim yoki rahbar tayinlanishi kerak.

Prognozni qayta koʻrib chiqmaslik

Bozor, narxlar, talab va biznesning ichki sharoitlari oʻzgarib turadi. Budjetni muntazam yangilab turish, shu bilan birga taqqoslash uchun dastlabki budjet rejasini saqlab qolish kerak.

Daromadlar va xarajatlar budjetini yuritish uchun Excel qachon mos keladi

Excelʼda daromadlar va xarajatlar jadvali quyidagi holatlarda mos keladi:

• biznes kichik boʻlsa;
• yoʻnalishlar soni kam boʻlsa;
• budjetni bitta mutaxassis yuritsa;
• maʼlumotlarni qoʻlda tezda yigʻish mumkin boʻlsa;
• daromadlar va xarajatlar tarkibi nisbatan sodda boʻlsa;
• hisobot oyiga bir marta yangilansa.

Excelʼning afzalliklari:

• bepul boshlash mumkin;
• xarajat va daromad moddalarini oson sozlash mumkin;
• formulalar hisob-kitoblarni avtomatik bajaradi;
• reja va amaldagi koʻrsatkichlar bitta hujjatda boʻladi;
• jadval mulk egasi va buxgalter uchun tushunarli;
• maʼlumotlarni diagrammalar koʻrinishida taqdim etish mumkin.

Budjetlashtirishni qachon avtomatlashtirish kerak

Biznes oʻsib borgani sari jadvalda ishlash koʻp vaqt va mehnat talab qila boshlaydi.

Muammolar quyidagi holatlarda yuzaga keladi:

• faylni bir nechta xodim tahrir qilganda;
• hujjatning turli versiyalari paydo boʻlganda;
• maʼlumotlar bir nechta tizimda saqlanganda;
• tovarlar va operatsiyalar soni koʻpayganda;
• bir nechta doʻkon yoki ombor faoliyat yuritganda;
• sotuvlarni turli koʻrsatkichlar boʻyicha tahlil qilish kerak boʻlganda;
• tannarx qoʻlda hisoblanganda;
• hisobotlar kechikib tayyorlanganda.

Bunday sharoitda inson omili sababli xatolarga yoʻl qoʻyish ehtimoli ortadi. Hisobni avtomatlashtirish orqali sotuvlar, xaridlar, tovarlar, qoldiqlar, tannarx, tushum va foyda haqida muntazam ravishda dolzarb maʼlumotlarga ega boʻlish mumkin.

МойСкладʼda savdo va moliyani boshqaring

МойСклад savdo, xaridlar, ombor, tovarlar, mijozlar va moliyaviy koʻrsatkichlarni yagona tizimda birlashtirishga yordam beradi.

МойСкладʼda quyidagilarni amalga oshirish mumkin:

• tushum, foyda va rentabellikni nazorat qilish;
• tovarlarning amaldagi tannarxini koʻrish;
• sotuvlarni tovarlar va xodimlar boʻyicha tahlil qilish;
• qoldiqlar va aylanmalarni kuzatish;
• kontragentlar bilan hisob-kitoblarni nazorat qilish;
• bank koʻchirmalarini yuklash;
• hujjatlarni qayta ishlashni avtomatlashtirish;
• jadvallarni qoʻlda birlashtirmasdan, dolzarb maʼlumotlarga ega boʻlish.

Tizim chakana va ulgurji savdo, internet-doʻkonlar hamda ishlab chiqarish uchun mos keladi.

Asosiy xulosalar

• Daromadlar va xarajatlar budjeti biznesning rejalashtirilgan va amaldagi foydasini koʻrsatadi.
• Unda tushum, tannarx, tijorat, boshqaruv va boshqa xarajatlar aks ettiriladi.
• Budjet yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga yoki har ikki yondashuvni birlashtirgan holda tuzilishi mumkin.
• Budjet hisoblash usuli asosida tuziladi va pul oqimlari hisobotiga teng emas.
• Pul oqimlari hisoboti kirimlar, chiqimlar va kassa uzilishini nazorat qilish uchun, daromadlar va xarajatlar budjeti esa foydani boshqarish uchun kerak.
• Foyda va zararlar hisoboti amaldagi natijani koʻrsatadi, daromadlar va xarajatlar budjetida esa reja va amaldagi koʻrsatkichlar taqqoslanadi.
• Tahlil qilishda yalpi, operatsion va sof foydani hisoblash muhim.
• Budjetni muntazam yangilab turish va muhim ogʻishlarning sabablarini tushuntirish kerak.
• Kichik biznes bepul Excel shablonidan foydalanishni boshlashi mumkin.
• Kompaniya oʻsib borgani sari sotuvlar, xaridlar, zaxiralar va moliyaviy hisobni avtomatlashtirish maqsadga muvofiq.

Savollar va javoblar

Quyida daromadlar va xarajatlar budjetini tuzishda koʻp uchraydigan savollarga javob beramiz.